झूल – भालचंद्र नेमाडे

झूल – भालचंद्र नेमाडे

#Zool- Marathi Novel by Bhalachandra Nemade #चांगदेवचतुष्टय भाग ४  }{   मराठी साहित्य  }{ वाचावे असे काही }{ #पुस्तकप्रेमी

भालचंद्र नेमाडे अर्थात साहित्य क्षेत्रातील एक समृद्ध अडगळ! कोसला ह्या स्वतंत्र अभिरुचीसंपन्न असणार्‍या कादंबरीपासून सुरू केलेला प्रवास उत्तरोत्तर अधिकाधिक एका अस्थिर पण जाणिवेच्या शिखरावर जाताना दिसतो. साहित्य क्षेत्रातील नेहमीच्या पाऊलखुणा पुसून त्यांनी स्वतःची अशी संपन्नतेकडे नेणारी वेगळी ओळख जपली. नेहमीच्या कादंबरीचे नियम बाजूला ठेऊन वाचकांशी थेट संवाद साधायची शैली हीच कदाचित त्यांच्या वेगळेपणाची ओळख असेल. माणसाच्या भावामनात उमटणार्‍या शंका आणि विविध वावटळे याची ओळख आपल्याला त्यांच्या लिखाणातून होत असते. कोसला, झूल, बिढार, हुल अशा स्वतंत्र अस्तित्व असणार्‍या अस्सल मराठी मातीतील शब्द हे त्यांच्या कादंबरीचे शीर्षक होतात तेथूनच वाचक वेगळ्याच मानसिकतेत प्रवेश पावतो.

नेमाडेंची ‘झूल’ ही कादंबरी वाचण्यात आली. चांगदेव पाटील, एक तिशीतील तरुण प्राध्यापक एका नवीन शहरात स्वतःचं निरर्थक आयुष्य घेऊन येतो. तेथे त्याची ओळख होते विचारांशी संसार असणार्‍या इतर प्राध्यापक मंडळींशी. भोळे, चिपळूणकर, चांगला देशपांडे, देसाई वगैरे मंडळी ही त्याच्या आयुष्यात एक भाग म्हणून वावरू लागतात. कादंबरीत अमरावती शहरातील पुराणिक नावच्या महाविद्यालयात ही मंडळी प्राध्यापकी करत असतात. पुराणिक हे ब्राम्हण पुढार्‍यांची सत्ता असलेलं ठिकाण. त्यात हे सगळे समानता वगैरे विचारांचे. ह्या लोकांचा संस्थेवरील ब्राम्हण मंडळींशी वैचारिक संघर्ष असतो. चांगदेव मग ह्या सगळ्यात एक भाग म्हणून जगू लागतो. स्वतःच्या पूर्वष्यातील घटना विसरून तो येथे नव्याने जगू लागतो. जगण्याला मार्ग सापडतो पण दिशा नसते. निरर्थक आयुष्य सुरूच राहतं.

जातीने धनगर असलेले भोळे, चांगला देशपांडे, संस्थाचलक माठुराम, ठोसरे, भल्ला, छोटा मेंदू मोठा आणि मोठा मेंदू छोटा असलेलं देशपांडे, कुलकर्णी ला कुकर्णी वगैरे आडंनावांचा वापर म्हणजे नेमाडे यांच्या कौतुक करायला मिळालेली संधीच.

कादंबरीत जातींचा थेट उल्लेख आहे. त्याहूनही पुढे जायचं म्हणजे, यात ब्राम्हण समाजाला नकारात्मक दृष्टीकोणातून दाखवण्यात आलं आहे. धनगर असलेला भोळे हा भिडस्त अन तापट दाखवण्यात आला आहे. तोच विरोधी पक्षनेता असतो. चांगदेव त्यातल्या त्यात तटस्थ असतो असं दिसतं. किंबहुना तो ह्या सगळ्यात पडू इच्छित नसतो. कादंबरीत जातीयता हाच मुख्य विषय असला आणि तसं टोकदार लिखाण असलं तरी त्यातून द्वेष किंवा तिटकारा दिसून येत नाही. ह्यात दोन्ही बाजूचा दृष्टीकोण दाखवण्यात थोडी काटकसर केली आहे. मुलं-मुलं बसल्यावर कॉलेज, प्रिन्सिपल वगैरेंच्या कुचाळक्या जशा करतात त्यातलाच प्रकार यात दिसतो. चार स्त्रिया एकत्र जमा झाल्या की उणे-दुणे सुरू होतात असं म्हणतात, पण पुरुषांच्या बाबतीतही ह्यात फार फरक पडत नसतो. विरोधी गट जमा होतो आणि सत्ताधारी गटाला नावं ठेऊ लागतो तो प्रकार येथे सर्रास दाखवण्यात आला आहे. कादंबरीतील प्रत्येकजण स्वतःला योग्य जागेवर उभा आहे असं समजून बोलत असतो; खर्‍या जीवनातही आपण असेच वागत असतो, आणि हीच कादंबरीची जमेची बाजू आहे. Realistic लिखाण. उगाच अलंकारिक शब्दात पात्रांना अडकवण्याचा प्रयत्न लेखक करत नाही. तुम्ही आम्ही चार-चौघात बोलतो ते विषय, तीच भाषा आणि तोच वात्रटपणा!!!

 

BUY “ZOOL” OF BHALCHANDR NEMADE ON FLIPKART WITH DISCOUNT
भारतात जातीयता नसून ती मनमानात भिनून बसली आहे. जातीला जातीविषयी विश्वास नसतो आणि स्वतःच्या जातीविषय विनाकारण अभिमान असतो. कादंबरीत एक वाक्य आहे, उद्या जर महारांचं राज्य आलं तर निम्मे ब्राम्हण स्वतःला महार म्हणून घेतील! खरं तर यात वास्तव आहे. स्वतःला सत्तेजवळ जाता यावं म्हणून लालची लोक असतातच. त्याला जातीचे संदर्भ नसतात. मानवी स्वभाव असतात. ह्यातूनच जातीयता वाढली आणि टिकली. सत्तेत असणारा वर्ग ह्या न त्या कारणाने स्वतःची सत्ता टिकवतो ज्यात समाजाचं हित अहित फार लक्षात घेतलं जात नाही. कालही तेच होतं, आजही तेच आहे आणि उद्याही तेच राहणार! काल जातीचे संदर्भ होते, आज लोकशाही/हुकुमशाही वगैरेंचे आहेत उद्या ज्ञानाचे असणार?

 

BUY OTHER BOOKS OF BHALCHANDR NEMADE ON FLIPKART WITH DISCOUNT

कादंबरीचा बाज ‘नेमाड’पंथी आहे. सहज, साधी बोली भाषा हे नेमाडेंच्या लिखाणाचं वैशिष्ट. चार मित्र जमल्यावर जे जे विषय चर्चा करतात ते ते ह्यात त्या चौकडीच्या तोंडी आहेत. नेमाडे स्वतःच्या आयुष्यात जेथे व्यक्त होऊ शकले नाहीत आणि जेथे व्यक्त झाले त्या घटना येथे असतील असा माझा अंदाज आहे. अगदी जातीयता, स्त्रिया, हस्तमैथुन आणि काय काय… बाकी मजा तर कादंबरीत आहेतच… कादंबरीत अनेक ठिकाणी अश्लील वाटू शकतं असं लिखाण आहे. चुळबुळे आणि गोगटे हा किस्सा तर कहर आहे. पोफळे बंगल्यातील गमतीजमती, त्याच्या तरुण मुली हे किस्से अनेकन तरुणांच्या आयुष्यात येऊन गेलेले असतात. आदर्शवादी जीवन जगणार्‍या भोळे सरांना लेख-पुस्तक वगैरे लिहिण्यासाठी स्वतःच्या बायका-मुलांना माहेरी पाठवावं लागतं, चिपलुंनकरला गोरी आणि सुंदर मुलगीच बायको म्हणून पाहिजे असते, देसायाला कोड फुटलेला असल्याने तो मनातल्या मनात न्युंनगंड घेऊन जगत असतो असे प्रत्येकाचे प्रश्न असतात. असे प्रश्न जे तुमच्या आमच्या आयुष्यात असतातच. ह्या सगळ्या पसार्‍यात चांगदेव पाटीलही एक असतो. त्याला एक आजार असतो जो त्याचं जीवन नीरस करायला पुरेसा असतो. ह्या सगळ्या दुष्काळात टुरिस्ट हॉटेल वर राहणारी समवयीन राजेश्वरी ही त्याच्या आयुष्यातील हिरवळ! तिच्यासोबत चांगला वेळ जातो हे माहीत असूनही तिच्याशी भेटता न येणं याची असलेली खंत. जगायला काय अर्थ आहे असा प्रश्न प्रत्येकालाच असतो, पण प्रत्येकजण त्याला एक उत्तर शोधून स्वतःच्या मनाचं समाधान करून घेत असतो आणि येईल ते आयुष्य जगत असतो. इतरांना दोष देणं, निराशा, पैसा, समाधान, लैंगिगता वगैरे ह्यातील बाबी अनेकांच्या आयुष्यात असतात; चांगला-वाईट किंवा असेल तसा माणूस आपआपल्या मार्गाने जीवन जगत असतो. मृत्यू हे अंतिम सत्य माहीत असलं तरी निरर्थक मृगजळात जाणीवपूर्वक अडकवून घेऊन तो जीवनाला शेवटच्या सत्यापर्यंत पोचवत असतो. चांगदेवही त्याच प्रयत्नात असतो.

WP_20160227_01_23_23_Proकादंबरीत कोठेही झाकलेपणा जाणवत नाही. जे आहे ते बोलण्यातील स्पष्टपणा असतो त्याप्रमाणे स्पष्टपणे मनाला भिडत जातं असं लिखाण आहे. तसं पाहता कादंबरी म्हणजे जीवनातील प्रसंगांचं वर्णन असतं. सर्वांचं आयुष्य सारखं नसलं तरी प्रत्येकाला एक मन असतं ज्यात स्वतंत्र भावनांचा कल्लोळ चालू असतो. आयुष्यात असे टप्पे अनेक येतात जे कधीच संपू नयेत असं वाटतात. पण भविष्यात त्या टप्प्याकडे बघितलं तर तेथेच आयुष्याची सर्वाधिक कसोटी लागलेली असते आणि तेथेच जीवनाला अर्थ मिळालेला असतो. भोळे सरांची भेट जेंव्हा जुन्या वर्गमैत्रिणीशी होते आणि तिचा नवरा एक सरकारी अधिकारी आहे. त्याची संपत्ती, वैभव पाहून स्वतःच्या आदर्शांचं पीक निरर्थक वाटू लागतं. जेंव्हा माणसाकडे समोरच्याला सांगण्यासारखं काही नसतं तेंव्हा जीवनातील रंग निघून जाऊ लागतो, म्हणून सांगण्यासारखं काहीतरी हुडकण्यात धन्यता मानणारा माणूस असतो. प्रत्येकाच्या प्राथमिकता ठरलेल्या असतात. कोणी दूसरा त्याला काय समजेल हे अलाहिजा. ब्राम्हण संस्थाचालक यांना नावे ठेवणारी मंडळीमध्ये ब्राम्हणही असतातच. त्यात सत्तेची फळे चाखता यावी म्हणून ईकडून तिकडे जाणारी लोकही असतात. चार बहीणींची लग्ने असतात म्हणून नेहमी दबून राहणारा देशपांडेही समोर येईल ते सहन करत दिवस काढत असतो. उपकुलगुरूपद मिळावं म्हणून राज्याच्या सरकारला अडचणीत असणारे माठुराम आणि त्यांचे समर्थकही असतात. कादंबरीत ब्राम्हण वृत्तीला दोष देण्यात आला आहे. अर्थात तो एका बाजूच्या दृष्टीकोणातून केलेली समीक्षा आहे. प्रत्येकाला एक बाजू असते. ती चूक की बरोबर कोण ठरवणार?

शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे ही राजकारण्यांची अन राजकारणाची अड्डे आहेत ही जुनीच परंपरा आहे आजची नव्हे हे ह्या कादंबरीतून अधोरेखित होतं. तरुणांना राजकारणासाठी वापरलं जातं हेही जुनंच सत्य आहे. शिक्षण कमी आणि भानगडी जास्त अशी विद्यालये, महाविद्यालये आपल्याकडे कमी नाहीत, त्याचं उदाहरण म्हणजे कादंबरीतील घटना.

नेमाडेंची शैली, कथेचा जिवंतपणा, स्वतःच्या जीवनातील काही प्रसंगाशी समरस होण्यासाठी असेल किंवा मनाच्या गाभर्‍यातील जाणिवेला वाट करून देण्यासाठी असेल. अस्सल अभिरुचिसंपन्न साहित्य. एकदा ही कादंबरी वाचलीच पाहिजे.

 

भालचंद्र नेमाडे: साहित्य क्षेत्रातील एक समृद्ध अडगळ!

बिढार – भालचंद्र नेमाडे

वाचा संपूर्ण चांगदेव चतुष्टय:-

© 2016 – 2017, ||-अभिषेकी-||. All rights reserved.

Leave a Reply

2 Comments on "झूल – भालचंद्र नेमाडे"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
trackback

[…] वाचा चांगदेव चतुष्टय: ४ – झूल – भालचंद्र… […]

wpDiscuz
error: Content is protected !!