आपल्याला जर आपल्या रचना, संकल्पना, मत येथे मांडायचं असेल किंवा कुठलीही जाहिरात ह्या संकेतस्थळावर करायची असेल तर latenightedition.in@gmail.com यावर संपर्क करावा!

आधुनिक अस्पृश्यता

आधुनिक अस्पृश्यता

आधुनिक अस्पृश्यता   ||  Un-touchability  ||   सामाजिक  ||  जातीव्यवस्था  ||  Something सामाजिक 

आपला समाज जरा वेगळ्या दृष्टीकोणातून…

दुपारचा एक वगैरे वाजला होता. माझी जेवणाची वेळ झाली होती. पायात चपला सरकावुन मी मेसच्या दिशेने निघालो.रूमच्या जवळच असलेल्या मेसमध्ये पोचलो. मेस तशी लहान जागेतच, घरगुती वगैरे. आमच्या मेसमध्ये बसण्यासाठी मुख्य दोन टेबल आहेत, तिसरा टेबल गर्दी असेल तरच ‘अरेंज’ केला जातो.

मी मेसवर पोचलो तेंव्हा दोन तरुण (कदाचित मित्र, कलीग वगैरे असावेत) एका टेबलवर जेवत बसले होते. दोघेही अगदी भारी कपडे इन करून वगैरे होते; कुठेतरी चांगल्या कंपनीत काम करत असणार… त्या दोघांना कशाला अडचण म्हणून मी दुसर्‍या, रिकाम्या असलेल्या टेबलवर जाऊन बसलो.

मेसवाल्या काकांनी मी काहीही न सांगता रोजप्रमाणे माझ्यासाठी थाळी लावायला सुरुवात केली होती. त्या मेसच्या खोलीत मस्त सुवास पसरला होता. त्या दोन तरुणांपैकी कोणीतरी किंवा कदाचित दोघांनीही (मी विचारलो नाही आणि जवळ जाऊन वासही घेऊन बघितला नाही!) भारीचा डेओड्रन्ट वगैरे मारला असावा. त्या दोघांना मी मेसवर प्रथमच पाहत होतो.

दोघांचं जेवण करत करत गप्पा मारणं चालू होतं. मला काही देणं-घेणं नव्हतं. काकांनी माझी थाळी आणली आणि समोर चालू असलेल्या टीव्हीत बघत-बघत माझं निवांतपणे जेवण सुरू झालं.

पाच मिनिटे झाली नसतील तोच एक तरुण मुलगी मेसवर आली. ही पुण्यातील घटना आहे. पलीकडच्या टेबलवर दोघे तरुण होते आणि इकडे मी… ती मुलगी काहीतरी विचार करून माझ्या टेबलवर, माझ्या विरुद्ध दिशेला येऊन बसली आणि तिनेही थाळी वगैरे मागवली. तिलाही त्या दोन तरुणांना ‘डिस्टर्ब’ करावं वाटलं नसावं. कारण माझ्यासमोर येऊन बसायला मी खूप देखणा-रुबाबदार वगैरे नव्हतो. समोरची खुर्ची रिकामी होती एवढाच काय तो योगायोग. आणखी एक सांगायचं म्हणजे, मी काही डेओड्रन्ट मारला नव्हता, उलट तो वास तिकडून, त्या दोन स्मार्ट तरूणांकडून येत होता. यावरून एक गोष्ट पक्की की, टीव्हीवर डेओड्रन्टच्या ज्या जाहिराती दाखवतात त्यात अजिबात तथ्य नाही, की असा वास मारल्यावर मुली तुमच्याकडे खेचल्या जातात. त्या निव्वळ मादकपणा निर्माण करतात. ह्या जाहिराती आधुनिक काळातील अंधश्रद्धा आहेत… अंनिस ने याची दखल घ्यावी. केवळ धर्मातील सुधारणा करण्यानेच समाज सुधारतो असं नाही. असो…

सगळं व्यवस्थित चालू होतं. आता मेसवर एक तरुण आला. त्याने एक क्षण विचार केला आणि तो त्या दोन तरुणांच्या टेबलवर रिकाम्या असलेल्या खुर्चीवर जाऊन बसला. त्याचा निर्णय साहजिक होता. इकडच्या टेबलवर ती मुलगी होती. तिच्या बाजूला किंवा एकदम समोर येऊन बसणं बरोबर वाटलं नसेल म्हणून तो तिकडच्या रिकाम्या खुर्चीवर जाऊन बसला. त्यानेही थाळी वगैरे मागवली.

दोन मिनिट जातात तोच मेसमध्ये एकच आवाज घुमला!! महाराष्ट्राच्या पुरोगामित्व का काय म्हणतात त्याला, आधुनिक समाजाच्या विचारधारेला, शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्या तत्वांना तडा घालू पाहणारा तो आवाज होता,

“अये, उठ… केसं पडायलेत सगळे… दुसरीकडे जाऊन बस… चल…”

तिथे बसलेल्या त्या दोनपैकी एका तरुणाने त्या नुकत्याच आलेल्या तरुणाला हे बोल सुनावले होते…

गोष्ट अशी होती की, तो जो नुकताच आलेला तरुण होता, तो होता न्हावी, अर्थात कटिंग करणारा! मी रूमवरुण इकडे-तिकडे जाताना त्याला त्याच्या कटिंगच्या दुकानात पाहिलेलं होतं. त्या अपमानास्पद गर्जनेसह तो जागेवरून उठला होता. झालं असं होतं की त्याच्या शर्टवरचे वगैरे कटिंगचे केस (इतरांचे) तिथे टेबलवर पडले आहेत असं त्या ओरडणार्‍या तरुणाचं म्हणणं होतं. तो न्हावी तरुण बिचारा लागलीच टेबलजवळून लांब सरकला होता. आपल्या गलिच्छपणाचा लोकांना, त्यातल्या त्यात अशा सुशिक्षित, स्मार्ट लोकांना त्रास होत आहे हे जाणून तोच लांब सरकला होता. त्याचे डोळे लाल झाले होते, चेहरा एकदम पडला होता. तो तसाच उभा होता, मेसवाल्या काकांकडे बघत… त्या गर्जनेसह काकाही तो सगळा प्रकार पाहतच होते म्हणा… काका कोणालाच काही बोलू शकत नव्हते… दोघेही त्यांचे गिराईक अन त्यातल्या त्यात परमब्रम्ह अन्न ग्रहण करण्यासाठी आले होते…

आज नेमक्या तिसर्‍या टेबलवर त्यांचं काहीतरी सामान ठेवलं होतं… काका माझ्या जवळ आले अन हळूच म्हणाले, “हा बसला तर चालेल न?” एकदा नजर माझ्याकडे अन दुसर्‍यांदा समोरील मुलीकडे… दोघांनीही काही हरकत नसल्याचं सांगितलं… मीही आंघोळ न करताच आलो आहे हे काही मी त्यांना सांगितलं नाही… काकांनी त्या तरुणाला बोलावलं, माझ्याजवळची खुर्ची माझ्यापासून थोडी लांब नेऊन टेबलच्या दुसर्‍या टोकाला ठेवली अन तेथे त्याला बसायला सांगितलं… तो तरुण तसेच लालबुंद डोळे अन थरथरणारं शरीर घेऊन तेथे येऊन बसला…

त्याचवेळी टीव्हीवर बातमी चालू होती, तीही पुण्यातीलचं… मॅकडॉनल्ड का डोमिनोज मध्ये एका लहान, गरीब मुलाला येऊ दिलं नाही आणि त्या हाय-फाय शॉपमधून बाहेर हाकललं…

दोन्हीही घटनांत साम्य होतं…

Image result for प्रश्न

त्या न्हावी तरुणाच्या मनात काय वादळ निर्माण झालं असेल? स्वतःच्या गलिच्छपणावर त्याला राग येत असेल की स्वतःच्या व्यवसायाची, स्टेटस ची लाज वाटत असेल ? पण त्याने त्या दोन तरूणांकडून ते ऐकून का घेतलं असावं असा प्रश्न मला पडला. का त्यानेच मनाशी ठरवलं होतं की मी त्या दोन तरुणांपेक्षा कुठेतरी कमी, अस्वच्छ अन लो स्टेटस चा आहे ?त्याने हे सगळं सहन करण्याची गरजच नव्हती. अर्थात, प्रतिक्रिया द्यावी की देऊ नये तो स्वभावाचा गुणधर्म झाला म्हणा. पण मी जेवत असताना त्याच्या कपडे-शरीरावरील केस किंवा घाण माझ्या ताटासमोर पडत असेल तर मलाही ते किळसवाणा प्रकार अप्रियच वाटेल. कारण आरोग्य अन स्वच्छतेच्या निकषावर तो चुकीचाच असणार आहे. फक्त मी तशी अपमानास्पद प्रतिक्रिया दिली नसती. किंबहुना, माझ्याकडे असलेला पैसा, पद, प्रतिष्ठा इत्यादिमुळे मला माज असता तर मी तसं केलं नसतं तरच मी माणूस असं म्हणता येईल…

जेवता जेवता विचारचक्र सुरू झालं… अगदी कुठलेही संदर्भ आठवू लागले…

पूर्वीच्या काळी अशा घटनांना जातीयतेचे संदर्भ होते… आता ते वर्गाचे, अर्थात गरीब-श्रीमंत, शहरी-ग्रामीण, स्वच्छ-अस्वच्छ वगैरे वगैरे असे झाले आहेत… मेसमध्ये घडलेल्या प्रकारात कोणाचीच जात कोणाला माहीत नव्हती… मग्रुरीने बोलणार्‍या त्या तरुणाची जात माहिती नव्हती, न्हावी तरुण कोणत्या जातीचा आहे हेही माहीत नव्हतं आणि त्याने काही फरकही पडत नव्हता. ते दोघे एकाच जातीचे असते तरी हा प्रकार घडलाच असता… ही अस्पृश्यता जातीतून नव्हे तर पद-पैसा-प्रतिष्ठा-वर्ग अन राहणीमानातील भिन्नता यातून जन्मली असावी. इथे अस्पृश्यता पाळणारा ब्राम्हण आणि अस्पृश्य हा दलित वगैरे होता असं समजण्याचं कारण नाही…

विचार करायचं म्हंटलं तर मीही स्वतःहून कधी अशा अस्वच्छ व्यक्तीच्या बाजूला बसेन अशी शक्यताच नव्हती. टपरीवर चहा पिताना बाजूला कुठला सफाई कामगार, मजूर येऊन बसला तरी आपल्याला कसतरी होतं. आपण त्याला उठायला लावत नाही हा संस्कृती, सभ्यता म्हंटली पाहिजे. आणि तीच महत्वाची.

हे तर केवळ एक उदाहरण आहे… आपण किती स्वच्छ आहोत, किती सुवासित आहोत, किती सुंदर वगैरे-वगैरे आहोत आणि आपल्यासमोर हा शरीराने गलिच्छ, अस्वच्छ, दुर्गंधीत येऊन बसतो… याने आपल्याला किळस येत आहे, त्यात मी वर्चस्ववादी असल्याने त्याला येथून हाकलणे हा आपला अधिकार आहे असं त्या तरुणाला वाटत असावं… तो स्वतः असं कोणाच्या जवळ जाऊन, त्याला तेथून उठवून स्वतः तेथे बसेल असंही घडलं नसतं….

पूर्वीच्या काळीही कदाचित असच घडत असावं का? एक वर्ग सकाळी-सकाळी लवकर उठून मस्त आंघोळ करून, देवाची-ज्ञानाची उपासना करत असेल,त्यातल्या त्यात त्याला समाजात किम्मत असेल, आर्थिकदृष्ट्या तो मजबूत असेल आणि त्याच्यासमोर जर कोण शारीरिक कष्ट करणारा, ज्याच्या अंगाला शारीरिक कष्टाने उगम पावलेला घाम, त्याचा येणारा दुर्गंध जर कोणी आला तर पहिला वर्ग दुसर्‍या वर्गाशी असाच वागत असेल… त्या दोन भिन्न राहणी, दिनचर्या आणि संस्कार असलेल्या वर्गात भेद निर्माण झाले असावेत आणि नंतर मग त्याला जातीचे पदर असतील…?जातीय परंपरा अन मग अनुचित रूढी येथूनच उगम पावल्या असाव्यात का?

असो!! पूर्वीच्या काळी मी नव्हतो.

माझ्या डोळ्यासमोर घडलेली घटना फारच वाईट होती. त्या तरुणाच्या मनाला खोलवर घाव देणारी घटना होती. त्याच्या मनात काय वादळ उठलं असेल हे त्यालाच माहीत. कदाचित त्याने स्वतःला अपराधीही ठरवलं असेल. ते दोन तरुण जे सुशिक्षित, स्मार्ट वगैरे होते ते त्यांच्या जागेवर ठीक अशासाठी होते की, अशी अस्वच्छता (limit of hygienicness) समाजातील उच्चाभ्रू लोकांना आवडत नाही. ते कुठल्याही जातीचे असोत, ते स्वतःला इतर सर्वांपेक्षा भारी समजतात. पंचतारांकित हॉटेलमध्ये जेवणारे,AC ऑफिसमध्ये बसणारे, भारी गाड्यांत फिरणारे, महागडे सूट-बूट घालणारे स्वतःला फुटपाथवर चालणार्‍या-राहणार्‍या लोकांच्या बरोबरीने राहू शकतील का किंवा त्यांच्या गळ्यात गळे घालून वावरू शकतील का ? हा मोठा प्रश्न आहे.

हे सगळं बरोबर का चूक हे मी सांगत नाही, ती माझी पात्रताही नाही. प्रश्न असा आहे की शाहू-फुले-आंबेडकर होऊन गेले, त्यांनी समाजाला योग्य दिशा दिली तरी ही साली अस्पृश्यता तशीच का? ती आजही तशीच आहे, फक्त वेगळ्या स्वरुपात आहे. जाती मागे पडल्या असून ‘वर्ग’ झाले आहेत.

खेड्यातुन येणार्‍या आपल्या साध्या, ग्रामीण भागातील लोकांना पुण्या-मुंबईसारख्या शहरात आल्यावर तेथील लोक कोणत्या नजरेने बघतात???गावाकडचे लोकं ग्रामीण पेहराव करून शहरात आली तर त्यांच्या राहणीकडे बघून कमीपणाची वागणूक दिली जाते. कुठल्या मोठ्या हॉटेलमध्ये लुगडं घातलेली आजी अन धोतर घातलेले आजोबा गेले तर आधी पैशाचा फलक दाखवला जातो. असो, भयंकर आहे हे सगळं…

माझं मेसवर जाणं चालूच आहे. कधी आंघोळ करून तर कधी आंघोळ न करता (फक्त इतरांना काही सांगत नाही मी). ती दोन तरुण मुले मेसवर परत कधी दिसली नाहीत. तो तरुण न्हावी येतो, पण थाळी पार्सल बांधून नेतो…!

===समाप्त???

          सर्व हक्क सुरक्षित @ latenightedition.in  || लेखन – अभिषेक बुचके

Something सामाजिक या e-book मधून…

मजूर

© 2017, ||-अभिषेकी-||. All rights reserved.

Leave a Reply

Be the First to Comment!

Notify of
avatar
wpDiscuz
error: Content is protected !!