Batman – चेहरे आणि मुखवटे

Batman – चेहरे आणि मुखवटे

Batman Begins   ||   The dark Knight  ||  Movies  ||  बॅटमॅन   ||  चित्रपट प्रभाव  || समालोचन  ||  फिल्मी

Christopher Nolan दिग्दर्शित Batman चित्रपट मालिका बघितली की मनात एक वेगळीच उर्मि दाटून येते. हा केवळ चित्रपट आहे असं वाटत नाही, तर आयुष्यातील अनेक अनुभवात या चित्रपटातील प्रसंग आणि संवाद लागू होतात असं वाटत राहतं. खरं तर Sci-fi अर्थात Science-Fiction चित्रपटात फक्त हाणामार्‍या किंवा अशक्यप्राय गोष्टी असतात असं गृहीत धरलं जातं. पण Batman ची ही मालिका (Batman Begins, The Dark Knight आणि The Dark Knight Rises) त्याला अपवाद ठरते.

Batman हे पात्र काही नवीन नाहीये. आमच्या पिढीने ते लहानपणी टीव्हीवर कार्टून आणि चित्रपट स्वरुपात बघितलेल आहे. पण त्या आणि Christopher च्या Batman मध्ये फरक जाणवत राहतो. कथा बर्‍याच अंशी सारख्याच असल्या तरी त्याला मांडायची पद्धत अन त्यातून जे सांगायचं आहे त्यात मूलभूत फरक जाणवतो. अर्थात, येथे काही तुलना करण्याचा हेतु नाहीये.

Batman हे पात्र अजरामर होण्यामागे अनेक कारणे असतील, पण त्यात मुख्य एक कारण असावं, ते म्हणजे batman चा अंदाज, त्याची style, त्याचा Attitude, त्याची स्वतःच्या तत्वांवरील निष्ठा आणि त्याचा संघर्ष.

Image result for batman quotes dark knight rises

Batman हा फक्त Superhero अशा रूपात मांडला नाहीये, त्याला किनार आहे Bruce Wayne च्या वैयक्तिक दुखाची आणि एकटेपणाची. Bruce Wayne चा जन्मापासूनच जीवनाशी संघर्ष सुरू होतो. त्याच्या आई-वडिलांचा खून होतो अन त्याला आपण जबाबदार आहोत असं दुखाचं ओझं घेऊन तो जगत असतो. गुन्हा आणि गुन्हेगार याबाबतीत त्याच्या मनात राग, द्वेष आणि कुतुहुल निर्माण होतं. या परिस्थितीतच Bruce च व्यक्तिमत्व तयार होत राहतं. त्याच्या आयुष्यात Alfred ही Father Figure वगळता त्याचं असं कोणीच नसतं. त्याची एक बालमैत्रिण असते जिच्याशी तो भावनात्मकदृष्ट्या जोडल्या गेलेला असतो तीही त्याच्यापासून दूर होते. अशा एकांती आणि दिशाहीन आयुष्यात तो जगत असतो.

भरकटत असलेलं आयुष्याला ध्येय मिळावं म्हणून तो हिंडत असतो. मनातील राग, द्वेष, भीती, कुतुहुल आणि सर्व जाणिवा यातून Bruce Wayne घडत जातो आणि मग त्याच्या आयुष्याला एक हेतु, एक उद्दीष्ट, एक मकसद मिळतो… BATMAN… Gotham या त्याच्या शहराला सुरक्षित ठेवण्याचं आणि जे त्याच्या वडिलांच्या स्वप्नात होतं तसं सुंदर Gotham बनवण्याचं. हेच त्याच्या Batman बनण्याचं कारण बनतं.

स्वतःची ओळख नसलेला Bruce सोडून देऊन तो Batman चा मुखवटा चढवतो, जो स्वतःची ओळख बनवत जातो. हाच चेहरा Bruce वरती मात करत असतो. चित्रपटात याला अनुसरून एक अप्रतिम संवाद आहे…

I wear a mask. And that mask, it’s not to hide who I ambut to create what I am.

Image result for batman quotes

मुखवटे हे काही केवळ स्वतःची ओळख लपवण्यासाठी नसतात, तर ते स्वतःची नवी ओळख निर्माण करण्यासाठी असतात. म्हणजे तुम्ही कोण आहात यापेक्षा तुम्ही काय हेतु घेऊन वावरत आहात याला महत्व आहे. स्वतःची ओळख निर्माण करण्यासाठी स्वतःची उद्दीष्ट अन निर्णय असायला हवेत.

अगदी इथेच BATMAN ही Larger Than Life superhero तयार होतो. कारण फक्त शत्रुंवर मात करण्यासाठी नव्हे तर स्वतःवर, स्वतःच्या भितीवर तो मात करू शकत असतो. Bruce च्या ज्या मर्यादा असतात त्यापेक्षा कितीतरी उंचीवर Batman जाऊन पोचतो. हा मुखवटाच त्याच्या जगण्याचं उद्दीष्ट बनतं… पण कालांतराने हाच चेहरा, हाच मुखवटा आणि हीच ओळख त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यात अडथळा निर्माण करू लागतो… जिच्यावर Bruce मंनापासून प्रेम करत असतो ती Rachel ह्या चेहर्‍यानिशी Bruce ला स्वीकारू शकत नसते… मग स्वतःचं स्वतःशी द्वंद्व सुरू होतं…

एका बाजूला Batman ह्या superhero चा विविध दुष्प्रवृत्तीशी संघर्ष चालूच असतो. Jim Gordon सारख्या कर्तव्यनिष्ठ, प्रामाणिक पोलिस अधिकारी आणि Lucious Fox सारखे तज्ञ सहकारी यांच्या साथीने तो Gotham ला सुरक्षित, भ्रष्टमुक्त आणि बनवत असतो पण दुसर्‍या बाजूला त्याला आपल्या वैयक्तिक आयुष्यात अनेक संकटांचा सामना करावा लागत असतो. त्यात Alfred वगळता त्याला कोणाचीच साथ नसते.

चित्रपटात प्रत्येक पात्राच्या असण्याला अर्थ आहे. त्या पात्राचं वलय Batman या पात्राशी येऊन मिळतं. Alfred सारखा friend father and philosopher असतो जो Bruce ला सतत योग्य मार्गावर चालण्यास, कठोर निर्णय घेण्यास मार्गदर्शन करत असतो. हे पात्र तर कधी-कधी Batman वरही भारी पडतं इतकी सुरेख त्याची बांधणी केली आहे. Alfred च्या तोंडी असलेला संवाद तर कुठल्याही पराभूत मानसिकतेत असलेल्या व्यक्तिला पुन्हा लढण्याची उर्मी देऊन जाईल इतका सकस तो संवाद आहे…

Alfred Pennyworth: Why do we fall sir? So that we can learn to pick ourselves up.

Image result for batman quotes alfred

लहानपणी विहिरीत पडल्यापासून Bats ला घाबरणारा Bruce असेल किंवा Wayne कुटुंबाच्या जबाबदारीचं ओझं वाहणारा Bruce, आई-वडिलांच्या हत्येला स्वतःला जबाबदार समजणारा Bruce, मैत्रीण Rachel पासून दुरावलेला Bruce, केवळ एकांतच नव्हे तर मनावरील दडपण घेऊन जगणारा Bruce, कधीतरी स्वतःबद्दल न्युंनगंड असलेला Bruce, त्वेषाने-रागाने उफाळून येणारा Bruce, तितकाच संवेदनशील Bruce असे एक ना अनेक मानवी भावनांचे कंगोरे Bruce वाहत असतो आणि दुसर्‍या बाजूला Batman, जो स्वतःच्या तत्वांवर ठाम आहे, न्यायप्रिय आहे, तितकाच क्रूरही असे नियतीचे सर्वच रंग या पात्रात दिसतात. त्यामुळे हे पात्र सामान्य न राहता वेगळ्याच उंचीवर पोहोचलेलं वाटतं. मानवी भावनांच्या विविध छटा आणि त्या प्रत्येकावर उमटणारी प्रतिक्रिया अतिशय नेमकेपणाने समोर येत राहते. इथे कुठेच बनावटी किंवा नाटकीपण जाणवत नाही. उत्स्फूर्त आणि तितंकच भिडणारं… म्हणूनच कदाचित Batman हा केवळ Superhero न राहता स्वतःतील एक न समजलेलं रूप म्हणून भावतं, भिडतं आणि थेट मनात घर करून जातं, स्वतःची वेगळी जागा निर्माण करतं…

Image result for batman quotes

चित्रपटात दोन असे संवाद आहेत जे BATMAN काय आहे हे स्पष्ट करू शकतात…

Gordon: Because he’s the hero Gotham deserves, but not the one it needs right now. So we’ll hunt him. Because he can take it. Because he’s not a hero. He’s a silent guardian. A watchful protector. The Dark Knight…!

आणि

John Blake: Don’t you want to know who he is?

Gordon: I know exactly who he is; he’s The Batman.

BATMAN हा फक्त BATMAN आहे आणि असू शकतो. कारण तो फक्त hero नसून एक योद्धा आहे, एक रक्षक… जितके त्याच्या असण्याला अर्थ आहेत तितकेच त्याच्या नसण्यालाही…

जेंव्हा समाजाच्या भल्यापुढे, नैतिक मूल्य जपण्यासाठी स्वतःचं अस्तित्व अन hero असणे गमवण्याची वेळ येते तेंव्हा क्षणाचाही विचार न करता समाजाच्या नजरेत एक क्रूर हत्यारा असा डाग स्वीकारायला तो तयार होतो आणि तिथेच तो सर्वांपेक्षा खूप उंच शिखरावर जाऊन पोचतो…

अस्तित्व गमावलेला Bruce आणि समाजाच्या नजरेत विलन ठरलेला Batman हे समाजाला गरज आहे हे लक्षात येताच पुन्हा उभारी घेतात. स्वतःच्या पराभवाची आणि खडतर वाटेची पूर्ण जाणीव असतांनाही Batman पलायनवादी किंवा सोप्पा मार्ग न शोधता आपल्या मूल्यांवर कायम राहतो आणि योग्य तीच वाट निवडतो.

Image result for i never cared who you were

Bruce Wayne/Batman: You’re afraid that if I go back out there I’ll fail??

Alfred: No. I’m afraid that you want to…

हा संवाद ती परिस्थिती पुरेशी स्पष्ट करतो. इथे मनातून पराभूत झालेला, आयुष्याला कंटाळलेला Bruce दिसतो आणि संघर्षाला तयार असलेला Batman ही…

ह्या सगळ्यात Bane या शत्रूकडून पूर्णतः पराभूत झालेला Batman ही बघायला मिळतो. पण पूर्णतः हतबल आणि पराभूत झालेला Bruce/Batman संघर्षाला तयार असतात. स्वतःच्या मनाशी आणि शरीराशी असलेला संघर्ष संपवून Batman उभा राहतो… कधी-कधी मृत्यूची भीती नसणे हीसुद्धा पराभवाची कारणे असतात तेंव्हा त्याला जीवनाकडे बघण्याचा नवा दृष्टीकोण आणि त्यातून निर्माण होणारा संघर्ष दिसतो.

इथेच The dark Knight rises हे बेमालूमपणे लागू होतं…

अशा अनेक मानसिक आणि शारीरिक संघर्षातून अन संक्रमणातून प्रवास केलेला Batman सर्व शत्रूंना पुरून उरतो… एवढच नव्हे तर कर्तव्यापुढे वेळ आल्यावर मृत्युलाही तो सहजपणे सामोरा जातो…

चित्रपट संपत असताना, Batman शहराला वाचवून स्वतः मृत्युकडे प्रयाण करत असताना एक संवाद आहे…

Commissioner Gordon: I see a beautiful city and a brilliant people rising from this abyss. I see the lives for which I lay down my life, peaceful, useful, prosperous and happy. I see that I hold a sanctuary in their hearts, and in the hearts of their descendants, generations hence. It is a far, far better thing that I do, than I have ever done; it is a far, far better rest that I go to than I have ever known.

हा संवाद जेंव्हा बघतो-ऐकतो तेंव्हा मेंदू-मन अक्षरशः स्तब्ध होतं. मन-मेंदू हेलकावे खात असतात. शरीर निश्चल होतं. कारण एका Superhero चा नव्हे तर BATMAN चा होणारा अंत!!! आपण त्याला गमावतो, जरी ते चित्रपटातील एक पात्र असलं तरी, ही जाणीवच आपल्याला त्रास देत असते. येथे आपण त्या पात्राशी नकळतपणे किती एकरूप झालो होतो याची जाणीव होते.

Batman च्या आणि त्याहीपेक्षा Bruce Wayne च्या समोर आयुष्यात असे अनेक प्रसंग येतात जेथे त्याला कठोर आणि आरपार असे निर्णय घ्यावेच लागतात. तेथे त्याच्या मानवी मूल्यांची तर कसोटी लागतेच पण एक Superhero म्हणून तो का वेगळा आहे याची जाणीवही होते.

Batman पुराण काही संपणे काही शक्य नाही. तो केवळ मनात घर करून राहतो असं नाही, तर तो मेंदूवरही अधिराज्य गाजवतो… म्हणूनच तो Batman आहे…

He is BATMAN

अभिषेक बुचके  ||  @Late_Night1991

© 2018, ||-अभिषेकी-||. All rights reserved.

Leave a Reply

Be the First to Comment!

Notify of
avatar
wpDiscuz
error: Content is protected !!