Tag: सामाजिक

…मौत मेहबूबा है साथ लेकर जाएगी!

…मौत मेहबूबा है साथ लेकर जाएगी!

जिंदगी तो बेवफा है, एक दिन ठुकराएगी, मौत मेहबूबा है साथ लेकर जाएगी….

Bhayyu Maharaj Suicide  ||   Depression Kills

Image result for aloneness

मृत्यू हे अंतिम सत्य आहे. फक्त तो अकाली आला की त्याचं हळहळ व्यक्त केली जाते अन कुतुहुलही वाटतं. मृत्यूसमोर सर्व समान असतात. एका न्यायदेवतेप्रमाणे तो सर्वांशी समान न्याय करतो. त्याला कोणाशीच कर्तव्य नसतं. एखाद्या जवळच्या मित्राप्रमाणे तो खांद्यावर हात ठेवतो अन कायमचा सोबती बनतो…

आज भय्युजी महाराज यांनी आत्महत्या केली अन त्यातून अनेक प्रश्न उभे राहिले. .खरं तर आत्महत्येच्या बातम्या आपण पेपरमधून सारख्या वाचतच असतो, पण जेंव्हा एखादा प्रसिद्ध व्यक्ति आत्महत्या करतो तेंव्हा यावर चर्चा केली जाते.
समाजात वावरत असताना माणूस विविध रंगाचे मुखवटे घेऊन वावरत असतो हेच सत्य आहे. जगाला दिसणारा माणूस हा त्याचा केवळ मुखवटा असतो पण त्यामागे एक चेहरा असतो जो फक्त त्यालाच माहीत असतो. गर्दीत दिसणारा माणूस ही केवळ त्याची प्रतिमा असते. आतमध्ये कुठेतरी एक वेगळाच माणूस अस्तीत्वात असतो.

जगातील प्रत्येक माणसाला स्वतःच्या विवंचना असतात. त्याच्या दृष्टीने ते जगातील सर्वात मोठं दुखं असतं. कोणालाही स्वतःचं दुखं मोठं वाटतं कारण ते त्याच्या दृष्टीकोणातून असतं. जेंव्हा ह्या वेदनेचा, दुखाचा कडेलोट होतो तेंव्हा मग एक विश्व कोसळतं.
प्रचंड गुंतागुंतीच्या मेंदूत, मनात हजारो प्रश्न क्षणाक्षणाला संचार करत असतात. त्यातील प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर मिळेलच असं काही नसतं. पण शेवटच्या श्वासापर्यन्त त्या प्रश्नांशी झगडत राहणं हेच आयुष्य असतं. हे प्रश्नच जगण्याची उमेद असतात. पण जेंव्हा हे प्रश्न सुटतीत असं वाटत नाही, किंवा हे प्रश्न सोडवताना आपण एकटे आहोत असं जेंव्हा वाटू लागतं तेंव्हा माणूस खचतो.

भय्युजी महाराजांनी आत्महत्या का केली यापेक्षा माणसाला आत्महत्या का करावी लागते हा प्रश्न महत्वाचा आहे. आयुष्य जगावं न वाटणे येथेच पराभव झालेला असतो. वैफल्य, नैराश्य, एकटेपणा, अपयश, अपेक्षाभंग अशा अनेक गोष्टी असतात ज्या माणसाला आत्महत्येच्या दरवाजापर्यन्त घेऊन जातात. ताणतणाव कोणाला नसतो? पण ते आयुष्यपेक्षा मोठे नसतात. कुटुंबाच्या सहवासात, मित्र-सहकार्यांृच्या गर्दीत ते प्रश्न खूप छोटे वाटतात. जगण्यात विविध रंग असताना हे प्रश्न, ह्या विवंचना सुटतील हा विश्वास असतो तोपर्यंत कसलच नैराश्य येत नाही. पण गर्दीतला एकटेपणा सतावू लागला की मग ह्या अभद्र भावना मनात घर करून राहतात.
मन आधीच विकारांनी बरबटलेलं असतं आणि मग एक क्षण असा येतो जेंव्हा ते सगळे प्रश्न अचानक सुनामीसारखे अंगावर येऊ लागतात. ह्या सगळ्याशी एकट्याने सामना करायचं धैर्य होत नाही अन माणूस हतबल होऊन घात करून घेतो. तो क्षण टाळता आला पाहिजे.
कधी-कधी वेळेवर जेवायला मिळालं नाही तरी जीवन नकोसं होतं. कारण ती परिस्थिती अन मानसाच्या मनाची अवस्था हीच कारणीभूत असते.

जगावर सत्ता गाजवू पाहणार्यात हिटलर सारखा हुकूमशाहही आत्महत्या करतो. तर देशसेवेसाठी आयुष्य अर्पण केलेल्या स्वातंत्र्यवीरालाही आयुष्याचा त्याग (आत्मार्पण) करावा वाटतो. साने गुरुजी यांसारख्या तत्वनिष्ठ अन आत्मविश्वासाने भारलेल्या सेनानीलाही हा मार्ग खुणावतो.

व्यक्त होण्याचे आणि share करण्याचे आज अनेक मार्ग आहेत. पण तिथे मनातील सर्व भावना खरोखरच व्यक्त करता येतात का हा प्रश्न आहे. प्रत्येक माणूस स्वतःला व्यक्त करण्यासाठी, चिंतेला मार्ग करून देण्यासाठी कुठलातरी मार्ग निवडतो. वाचन, लिखाण, सामाजिक कार्य, मनोरंजन, अध्यात्म, विपश्यना, खेळ, दारू वगैरे वगैरे हे त्यासाठीचेच मार्ग. पण जेंव्हा ह्या माध्यमातूनही आपल्या मनातील दुखं व्यक्त करता येत नसेल तर मग सर्वस्व निरर्थक वाटू लागतं. आयुष्य जगताना असल्या कुबड्या घेऊन जगावंच लागतं. कारण मनाला कुठेतरी गुंतवून ठेवणं हेच त्यामागील एकमेव कारण असतं. जीवनाकडून मृत्युकडे जाताना हे सगळे निमित्तमात्र असतात. जेंव्हा ही माध्यमे मनाला खिळवून ठेऊन शकत नाहीत तेंव्हा मृत्यू जवळ यावासा वाटतो.

Abhishek Buchake

#महिलाउद्योजक

#महिलाउद्योजक

#उद्योजकमहाराष्ट्र  ||  महाराष्ट्र उद्योजक मंडळ   ||  महाराष्ट्रातील लघुउद्योग  || उद्योजक महिला   ||

नमस्कार महाराष्ट्र!

गुढीपाडव्याला #उद्योजकमहाराष्ट्र ही संकल्पना सुरू केली. एखादी संकल्पना फक्त सुरू करून उपयोग नसतो तर ती राबविण्यासाठी तितकीच मेहनत घ्यावी लागते. याबाबत आमच्याकडून दिरंगाई होत असेल तर क्षमा! पण आमच्या क्षमतेनुसार आम्ही पुर्णपणे प्रयत्न करत राहू.

 

आज आम्ही #उद्योजकमहाराष्ट्र अंतर्गत दुसरा अत्यंत महत्वाचा उपक्रम सुरू करू इच्छितो!

#महिलाउद्योजक

उद्योजक हे केवळ पुरुषच असतात असं नाही. ते काही केवळ पुरुषांच्या मक्तेदारीचं क्षेत्र नाही. महिलाही या क्षेत्रात अत्यंत मेहनतीने काम करत असतात.

आजही गावागावात अनेक कष्टकरी माता-भगिनी गृहोद्योग, महिला बचत गट सारख्या माध्यमातून एक प्रकारचा व्यवसायच करत असतात. शेतकऱ्याची पत्नी ही त्याची व्यवसाय भागीदारच असते. ही कामे बर्याेचदा घर-कुटुंब जबाबदारी सांभाळून “पार्ट टाईम” केल्याने याला उद्योग म्हणायचं की नाही असा प्रश्न असतो. पण स्वतःच्या मेहनतीने, कौशल्याने काम करून मिळवलेला पैसा हा नक्कीच व्यवसाय म्हंटला गेला पाहिजे.

#महिलाउद्योजक

उन्हाळा आला की वाळवण, कुरड्या, पापड, लोणाचं सारखे खाद्यपदार्थ बनवणे हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत महत्वाचा धागा आहे. ही संपूर्ण कामे महिलांच्या माध्यमातून होतात. ह्या कालावधीतील अशा गृहोद्योग व बचत गटातून होणारी आर्थिक उलाढाल मोठी असते. अशा महिला उद्योजकांना जर #उद्योजकमहाराष्ट्र ह्या व्यासपीठाचा थोडासाही लाभ झाला तर त्याचं आम्हाला समाधान असेल.

 

शिवाय, रांगोळी, मेहंदी, पर्स बनवणे इत्यादी सारख्या कलेच्या माध्यमातून अनेक मुली महिला काम करत असतात. आपल्या ओळखीच्या अशा अनेक महिला असतील ज्या असा व्यवसाय करत असतील. त्यांना, त्यांच्या उत्पादनाला आणि त्यांचे अनुभवाला जर आपण येथे स्थान देऊ शकलो तर सर्वांनाच आनंद होईल.

केवळ कुरड्या, पापड्या, मसाले, लोणचे असं कुठेही मर्यादित न राहता कोणतीही महिला आपल्या कला-कौशल्याच्या माध्यमातून आपलं उत्पादन लोकांसमोर आणू इच्छित असेल तर सर्वांचं स्वागत आहे!

अनेक महिला, तरुणी विविध क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यांना जर आपले अनुभव share करायचे असल्यास त्यांचीही या उपक्रमाला खूप मदत होईल.

#उद्योजकमहाराष्ट्र

#महिलाउद्योजक

संपर्क

ईमेल – mhudyojakmandal@gmail.com

ट्विटर – @mh_udyog

ब्लॉग – mhudyojakmandal.blogspot.in 

#उद्योजकमहाराष्ट्र – १

माजलेले बोके अन सोकावलेले उंदीर!

माजलेले बोके अन सोकावलेले उंदीर!

राजकीय लेख  ||  उंदीर पुराण  ||  एकनाथ खडसे  ||  भ्रष्ट व्यवस्था  ||  विधिमंडळात उंदीर ||

लहानपणी टॉम अँड जेरी हे कार्टून सर्वांनीच बघितलेलं असेल. त्या कार्टूनमध्ये टॉम नावाचं मांजर जेरी नावाच्या मस्तीखोर उंदराच्या मागावर असतं. त्या दोघांचा सतत काहीतरी दंगा चालूच असतो. यात जी धमाल होते ती खूपच मजेशीर असते. या धुडगूसामध्ये कधी टॉम जेरीवर कुरघोडी करत असतो तर बर्‍याचदा जेरी काहीतरी खोड्या काढून टॉमला ‘जेरी’स आणतो अन धम्माल मजा करतो.  पण काहीही झालं, कितीही झालं तरी दोघांमध्ये कायमचे मनमुटाव कधी होत नाहीत. कारण त्यांच्यात एक बंध असतो… निखळ मैत्रीचा!!! कितीही भांडणे झाले तरी ते एकमेकांपसून कधी लांब जात नाहीत, कारण एकमेकांशिवाय त्यांना करमत तर नसतं.

       टॉम अँड जेरी या कार्टून मध्ये मैत्रीचं हे अनोखं नातं अप्रतिमरित्या रेखाटल आहे. त्यामुळेच कदाचित लहानग्यांपासून जेष्ठांना हे कार्टून आवडतं. तसं पाहता उंदीर आणि मांजर हे एकमेकांचे हाडवैरी. एकमेकांचे नैसर्गिक शत्रू! उंदराला मारून खाणे हा मांजराचा निसर्गधर्म आणि मांजरापासून बचाव करून जगने ही उंदराची नियती! पण हे सत्य त्या कार्टून मध्ये बदलण्यात आलं आहे. असं जर खरच झालं तर काय होईल याचा विचार केला पाहिजे!!!

              महाराष्ट्राच्या विधानभवनात कितीतरी पॉइंट कितीतरी उंदीर मारले यावरून सध्या खुमासदार चर्चा सुरू आहेत. या प्रकारात मोठा आर्थिक गैरव्यवहार झाला असेल असा संशय व्यक्त करण्यात येत आहे. या सगळ्या विषयाला खरी सुरुवात केली ती माजी विरोधी पक्षनेते, पूर्वाश्रमीचे बारा खात्यांचे मंत्री अन सध्या भाजपचे असंतुष्ट नेते एकनाथराव खडसे! हे आरोप त्यांनी खरं तर एखाद्या विरोधी पक्षनेत्याच्या आवेशात केलेले दिसतात. त्यामुळे हे आरोप करताना ते कोणत्या भूमिकेत होते हे समजेल!

यू तो लढाई बनती ही थी

बस वजह और जगह ढुंड रहे थे

इन्तेकाम अभी बाकी है

तुम होश संभल के रहना…!

              एकनाथराव खडसे हे सध्या निर्णायक लढाईच्या तयारीत आहेत असं दिसत आहे. पक्षाकडून दिली जाणारी दुय्यम वागणूक आणि झालेला अन्याय त्यांना सहन होत नसावा म्हणून निमित्य काढून भाजपशी, सरकारशी अन फडणवीस यांच्याशी उघडपणे पंगा घ्यायचा अन वातावरण तापत ठेवायचं असा त्यांचा विचार दिसतोय. इतकी वर्षे राजकरणात विविध पदांवर काम केलेले खडसे असा हवेत अन मनमर्जि आरोप करणार नाहीत, अन तेही विधिमंडळात. या आरोपातून कोणती लढ सुरू होणार अन काय निष्पन्न होणार याचा पुरेपूर अंदाज त्यांना होता. असे स्वतःच्या सरकारवर आरोप केल्यावर माध्यमांत चर्चा तर होणारच होती आणि त्यांच्या आरोपांना भाजपमधील उथळ मंडळी नक्कीच प्रतिक्रिया देतील याची त्यांना खात्री असावी. तशी प्रतिक्रिया आयाराम राम कदम ह्या भाजपच्या प्रवक्त्यानी दिलीही अन त्याला परत प्रत्युत्तर खडसेंनी दिलंही. त्यानंतर मुनगंटीवर यांनीही तशीच प्रतिक्रिया दिली. खडसेंना हेच हवं होतं. या विषयावर चर्चा होत राहावी अन वातावरण तापत राहावं अशी त्यांची इच्छा होती. या सगळ्यातून त्यांना बंड करायला नैतिक आधार अन राजकीय पाठबळ मिळू शकलं असतं. त्यांच्या नाराजीची वारंवार चर्चा झाली असती जेणेकरून भाजप श्रेष्ठींना त्यांच्याबाबतीत काहीतरी निर्णय घेणे भाग पडले असते. मध्यंतरी त्यांनी राहुल गांधी यांची भेट घेतली अशी अफवाही होती. पण तूर्तास हे सगळं टळलेलं दिसत आहे. ते प्रकरण जरासं बाजूला पडलं आहे. मुख्यमंत्र्यांनी नेहमीप्रमाणे शांत राहून, थंड डोक्याने या विषयावर फार चर्चा होऊ दिली नाही. राम कदम वगैरे मंडळींना वेळीच आवरलं असावं.

              ह्या सगळ्या राजकरणात मजेशीर भाग आहे तो उंदरांचा! हा सगळा काय प्रकार आहे त्याचा काही नेमका खुलासा होताना दिसत नाही. किती उंदीर होते, किती उंदीर मारले, ते कुठे नेऊन टाकले याचे वेगवेगळे उत्तरं येत आहेत. पण यातून एक सत्य समोर आलं की, राजकारणी अन प्रशासकीय अधिकारी संगनमताने कसा ‘कारभार’ करतात.

भ्रष्ट प्रशासकीय अधिकारी हे लोकशाही व्यवस्थेला लागलेले उंदीर असतात. संपूर्ण घराचा, धन-धान्याचा विचका केल्याशिवाय ते शांत होत नाही. तो मस्तीखोरपणा त्यांच्यात ठासून भरलेला असतो. घर पोखरून नेस्तनाबुत करणे हा तर त्यांचा निसर्गधर्म आहे. लोकशाही नावाचं घर ते गेली अनेक वर्षे पोखरत आहेत.

असे उंदीर किती आहेत, कुठे आहेत अन त्यांचा नायनाट कसा करायचा याचं औषध आपण स्वातंत्र्याच्या सत्तर वर्षातनंतरही शोधू शकत नाही हे आपलं दुर्दैव म्हंटलं पाहिजे. 2012 साली ‘लोकपाल’ नावाचं जालिम औषध शोधलं असा गाजावाजा झाला पण त्या शोधातून काय बाय-प्रोडक्टस देशाला मिळालेत हे आपण बघत आहोतच. विशेष म्हणजे आज तेच ‘लोकपाल’ नायक आज परत एकदा दिल्लीत उपोषणाला बसलेले आहेत आणि त्याची चर्चा कुठेही होत नाही.

या व्यवस्थेचे खरे मालक (म्हणजे असं मानायचं) असलेल्या जनतेने त्या उंदरांचा बंदोबस्त करावा, त्यांना नियंत्रणात ठेवावं, घर स्वच्छ ठेवावं म्हणून अनेकदा अनेक “बोक्यांना” घरात घेतलं अन घराची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली. पण झालं असं की ज्या बोक्याला विश्वासाने ही जबाबदारी सोपवली होती त्यानेच उंदरांशी संगनमत करून सार्‍या घरात धुडगूस मांडला आहे. आता शिल्लक असलेलं घरही धोक्यात आलं आहे. ही टॉम अँड जेरी ची जोडी स्वतःचे इस्पित साध्य करत आहे. या टॉम अँड जेरी मुळे मनोरंजन न होता शोकांतिका होत आहे असं झालय.

मालकांनीही ह्या बोक्यांना कधी जाब विचारला नसल्याने हे बोके माजले आहेत. अलीकडे 2012 साली जनतेने असा जाब विचारला अन त्यातून देशात एक संक्रमणही घडलं, पण परत दुसर्‍यांना त्याजागी निवडलं तेही बोकेच निघाले. आणि घर पुरतं पोखरून झालं तर अटकाव करणारं कोणीही नसल्याने माजुन लोळ झालेले, निर्ढावलेले, निर्लज्ज उंदीरही भलतेच सोकावले आहेत.

ही माजलेल्या बोक्यांची अन सोकावलेल्या उंदरांची युती वरचेवर घातक होत आहे. त्याला कोण वेसण घालणार हा गहन प्रश्न आहे. चर्चेचा विषय असा की, पहारेकरी म्हणून “वाघ” बसलेले असताना हे बोके अन उंदीर इतका हैदोस घालतात कसे हाही महत्वाचा मुद्दा. हा प्रश्न एकदा वाघालाही विचारला पाहिजे. वाघाचा दरारा कमी झाला की वाघही जाणीवपूर्वक डोळेझाक करतो आहे? असो!

हा उंदीर अध्याय इतक्यावर संपेल असं वाटत नाही. हा केवळ पूर्वार्ध आहे, उत्तरार्ध शिल्लक आहे असं जाणवत आहे. वरवर कितीही मजेशीर अन हलका-फुलका वाटत असला तरी याला राजकारणाचे अन भ्रष्ट व्यवस्थेचे अनेक पदर आहेत. शेवटी, “होईल जे जे, ते ते पहावे” हेच हाती. तूर्तास इतकेच!!!

अभिषेक बुचके  ||  @Late_Night1991

शिवसेना मनसे मिलन सिद्धांत!

भाषिक अस्मिता

भाषिक अस्मिता

मराठीचा मारेकरी  ||  भाषिक वाद  ||  मराठी भाषाप्रेम  || हिन्दी भाषेचा द्वेष  ||  इंग्रजी भाषेचा अतिरेक  ||  #माझंमत

भाषावार प्रांतरचना होऊन आता साठ वर्षे लोटून गेलीत, पण अजूनही भाषिक अस्मितेवरून आरोप-प्रत्यारोप व वाद होत असतात. ते भविष्यातही होतच राहतील याबाबत खात्री आहे. भाषा हे संवादाचं माध्यम असताना वरचेवर ते वादाचं कारण बनताना दिसत आहे. याला अनेक गोष्टी कारणीभूत आहेत. नेहमीप्रमाणे प्रत्येक भारतीय नागरिक अशा वादांसाठी कुठल्यातरी नेत्याला, पक्षाला किंवा वर्गाला आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभं करून स्वतः मात्र दोषमुक्त होत असतो.

भाषा की फक्त संवादाचं माध्यम असती तर हे मुद्दे इतके टोकाला कधीच गेले नसते. पण भाषा ही संस्कृतीची ओळख असते. कुठल्याही संस्कृतीचा अभ्यास करताना त्या भाषेशी आधी ओळख करू घ्यावीच लागते, आणि जेंव्हा संस्कृतीचा प्रश्न येतो तेंव्हा गदारोळ होणारच असतो.

बाकीचा सगळा फाफट पसारा सोडला तर मूळ मुद्दा आहे मराठी भाषा अन संस्कृतीचा! ते विविधतेत एकता, सर्व भाषा चांगल्या वगैरे गोष्टी सांगून फायदा नसतो.

              एका उदाहरणाने सुरुवात करुयात. आम्ही काही मित्र एकदा देवदर्शनासाठी दक्षिणेत गेलो होतो. आमच्यातील एक मित्र अगदी कट्टर मराठी. इकडे महाराष्ट्रात असताना, कुठेही जा मराठीत बोला, महाराष्ट्रात फक्त मराठीतच बोललं पाहिजे, ज्या राज्यात जाल तेथील भाषा शिकली पाहिजे, हिन्दीत संवाद करूच नये असं सांगायचा. अगदी कट्टर मराठी विचारांचा माणूस.

आता परराज्यात निघताना त्याचे हे विचार त्याच्या गिनतीत नव्हतेच. पण आम्ही मित्रांनी त्याची फिरकी घ्यायची ठरवलं होतं. आम्ही त्याला सांगितलं, आता ज्या राज्यात आपण जात आहोत तेथे तू, तेथील भाषेत बोलून सर्व व्यवहार करायचे, हिन्दीचा चुकूनही वापर करायचा नाही, इंग्लिश बोलू शकतोस. ठरलं.

गडी हुशार तसा. अगदी लहानपणापासूनच. हसत-हसत त्याने आमचं आव्हान स्वीकारलं. आम्ही त्याला कसलंही सहकार्य करणार नाही असं सांगितलं होतं.

रेल्वे स्टेशन आलं अन आम्ही उतरलो. पहाटेची वेळ. सोबत सामान बरच होतं. मित्राची परीक्षा सुरू झाली होती. एक कुली (हमाल) आला आणि त्याच्याशी मोडक्या-तोडक्या हिंदीत व इंग्रजीत संवाद साधून आम्ही भाव वगैरे ठरवला. आमचं ठरलं. तो मित्र आमच्या तोंडाकडे बघत उभा होता. दूसरा कुली आला. आमचा मित्र अस्लखित का काय म्हणतात तसलं इंग्रजी बोलू शकतो. तो फाडफाड इंग्रजीत त्या कुलीशी बोलत होता. कुलीला फक्त “लगेज” हा शब्द कळाला. पण तो लगेच तयार नाही झाला. त्याने हातवारे, इशारे व तोंड वेडंवाकडं करत भावना पोचावल्या. नो नो, यान्न बिन्न करत सौदा ठरला. पंधरा मिनिटे गेली पण आमच्या मित्राने पहिला पेपर काढला होता.

पुढच्या टप्प्यावर गेलो. आम्ही चहा वगैरे घेतला. दक्षिणेत हिन्दी अजिबातच बोलत नाहीत असं नाही. रोज कमवून खाणारे कुली, टपरीवाले, ऑटोवाले वगैरे जमेल त्या भाषेत संवाद साधून, कस्टमरची गरज ओळखून काम करत असतात. हिंदीत बोललं की तिकडे थेट मारतात असा गैरसमज महाराष्ट्रातच जास्त पसरला आहे.

तर, आम्ही चहा घेतला. आमच्या मित्रानेही चहा वगैरे घेतला. त्याच्या बॅगची चैन खराब झाली होती अन त्याला हवी होती मेणबत्ती. बिचारा त्या दुकानदाराला बराच वेळ इंग्रजीत सांगत होता, हातवारे करत होता पण त्या दुकानदाराला काय समजेना. तो काडीचीपेटी, शम्पो वगैरे वगैरे दाखवत होता. शेवटी आमच्या हुशार मित्राने मोबाइलवर भाषांतर केलं आणि मेणबत्ती मिळवली. बराच वेळ गेला पण मित्र पास झाला. शेवटी पैज ती पैज!

पुढे बर्‍याच ठिकाणी कमी जास्त प्रमाणात असेच प्रसंग झाले. तेथील सर्वांना इंग्रजी समजत नाही, मराठीचा तर प्रश्नच नाही आणि ह्याला काही त्यांची भाषा समजत नाही. तसं कायमचा इकडे स्थायिक होणार असता तर क्लास वगैरे लाऊन त्याने ही भाषा शिकली असती इतका ज्ञानी तो नक्कीच आहे, पण चार दिवसाच्या दौर्‍यात अशा काय अडचणी येतील असं त्याला वाटलं नव्हतं. एका ठिकाणी अवाजवी प्रसंग घडला. एका भाजीवाल्या महिलेला तो काय सांगू बघत होता काय माहीत, तिने याला नीट शिव्या घालायला सुरुवात केली. तिला वाटलं हा काहीतरी अश्लील हातवारे करतोय की काय. पण आम्ही वेळेत मध्यस्ती केली अन वाचला बिचारा. जोडे खाता खाता वाचला बिचारा. नंतर तो शांत शांत राहू लागला. जेवताना तर असे वांधे व्हायचे बिचार्‍याचे की सांगायला सोय नाही. भाज्यांचे व पदार्थांचे इंग्रजीत नावे सांगायचा जे त्या लोकांनी बापजन्मी कधी ऐकले नसायचे. हिन्दी वापरायची मुभा नसल्याने नेहमी नेहमी भाषांतर करून त्याला सांगावं लागायचं. भाषेचा मोठा अडसर ठरू लागला. संवाद कमी अन नाट्यशास्त्राचा अभ्यास जास्त होऊ लागला.

चार दिवसांत पुरता सुकून गेला बिचारा. इथे Theory मांडताना अन practical करताना किती त्रास होतो याचा अनुभव त्याने घेतला. भाषा कुठलीही असो, ती संवाद पूर्ण करण्यासाठी, एकमेकांचं बोलणं समजावून घेण्यासाठी असते हा महत्वाचा भाग. मग मी माझीच भाषा धरून बसणार आणि तो त्याचीच भाषा धरून बसणार असं झालं तर व्यवहारच काय तर साधा संवादही होणार नाही. भारतासारख्या देशात भाषेच्या बाबतीत कितपत अट्टाहास अन किती लवचिकता बाळगली पाहिजे याचा विचार त्याने कधीच केला नव्हता. धोरणकर्ते एकंदरीत स्वार्थासाठी भाषा लादतात, मूर्ख आहेत आणि आपल्यालाच आपल्या मात्राभाषेची अधिक काळजी आहे असा त्याचा गैरसमज कमी झाला असावा.

भारतात इतकी राज्य आहेत अन त्यांच्या इतक्या भाषा आहेत की सामान्य माणसाला त्या सर्व भाषा किमान कामापुरता शिकायच्या म्हंटलं तरी ते शक्य नाही. पर्यटन करण्यासाठी जर मी देशातील प्रत्येक राज्यात जाणार असेल तर चार-सहा दिवसांच्या कामासाठी मी ती स्थानिक भाषा शिकणे अपेक्षित आहे का? हे सर्वथा अशक्य आहे. पण मी जर नोकरी किंवा इतर कामानिमित्त जर कायमचा किंवा जास्त काळासाठी तिथे राहणार असेल तर मला ती स्थानिक भाषा शिकणे सोयिस्कर आहे. ही गरज बघूनच कदाचित धोरणकर्त्यानी एखादी संवाद भाषा असावी अशी मागणी केली असावी किंवा तशी सोय असावी असं त्यांना वाटलं असावं. पण हिन्दी ही राष्ट्रभाषा नाही नाही नाही हे अनेकदा सांगावं लागतं आणि ती केवळ संवाद करण्यासाठीची भाषा आहे असं मला वाटतं.

आता महत्वाचा मुद्दा हा की हिंदीच का? इतर भाषा काय वाईट आहेत का? तर नाही. हिन्दी ही भाषा देशातील बहुसंख्य लोक किमान बोलू व समजू शकतात. ती सर्वांना लिहिता यावी, वाचता यावी अशी अपेक्षाही नाही. याचा अर्थ असा नाही की हिन्दी ही राष्ट्रभाषा असावी. पण उत्तरेतील राज्ये, गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र, ओरिसा, बंगाल इत्यादी राज्यांत ज्या भाषा आहेत त्यात अन हिंदीत काही सारखे शब्द आहेत. [या भाषांचा उगम कसा व कोठून आहे याचा “अभ्यास” नाही हेही स्पष्ट करू इच्छितो.] म्हणजे तेथील लोक किमान तोडक्या-मोडक्या पद्धतीने ह्या भाषेत संवाद साधू शकतात.

उद्या जर एखादा तामिळ माणूस तामिळ भाषेत बोलत महाराष्ट्रात दारोदारी त्याचं उत्पादन विकू लागला तर त्याला कोणी दारातही उभं करणार नाही. कारण तो काय बोलतोय यातील एकही शब्द कोणाला समजणार नाही. पण तोच एखादा गुजराती तुटक हिन्दी+गुजराती भाषेत जर काही सांगू लागला तर किमान चार-सहा ओळखीचे शब्द ऐकून त्याला काय म्हणायचं आहे हे समजून घेता येईल. असही आपल्याकडील लोकं सेल्समन दिसला की स्वत:हून “केवडेको दिया, क्या लाया” करत हिन्दीतूनच बोलतात. ती भाषा त्यांनी कुठेतरी चित्रपट किंवा इकडे-तिकडे ऐकलेली असते. अशिक्षित असले तरीही.

इथे कोण कोणावर आपली भाषा लादत नव्हता. गरज असल्याने दोन्हीही बाजूंनी तडजोडी होऊन एका सामायिक भाषेद्वारे संवाद पूर्ण केला गेला.

भाषिक अस्मितेत एक मुद्दा खूप महत्वाचा असतो, तो म्हणजे भाषा लादणे! हा खूप भयंकर प्रकार आहे. भाषा म्हणजे संस्कृती अशी ओळख असलेल्या देशात भाषा लादली जाणे खूप धोकादायक आहे. कारण भाषेच्या आडून संस्कृती व प्रादेशिक अस्मिता संपवण्याचा प्रयत्न देश तोडण्याचे काम करेल. [[भाषावार प्रांतरचना होत असताना देश कोणत्या स्थितीतून गेला असेल याची कल्पना आजच्या (म्हणजे माझ्या) पिढीला नसावी. फाळणीनंतरची फाळणी टळली हे त्याकाळातील राजकीय नेतृत्वाचं तात्कालिक यश म्हणावं लागेल.]]

तत्कालीन व आजच्या परिस्थितीला राजकीय पदर आहेत जे ह्या लेखाचा भाग नाहीत. सध्या सत्तेत असलेला भाजपसारखा पक्ष, ज्याला उत्तर भारतातील पक्ष म्हंटलं जायचं, हिन्दी भाषा इतर राज्यांवर लादत आहे असा आरोप होत असतो ज्यात काही अंशी तथ्य आहे. कारण ते त्यांच्या राजकीय सोयीचं आहे. पण ह्या पक्षाचे नेतृत्व करणारे नरेंद्र मोदी हे गुजराती अस्मिता व भाषा याबाबतीत किती कट्टर आहेत हे माहिती असताना ते हिंदीचा आग्रह का धरतील असा प्रश्नही समोर येऊ शकतो. भाजपबद्दल असलेली नाराजी हिन्दीचा दुस्वास करण्यासाठी कारणीभूत आहे का? याचाही शोध घेतला गेला पाहिजे. कारण बरीच मंडळी भाषिक अस्मितेच्या मुद्दयाकडे राजकीय चष्म्यातून बघत असतात.

हिन्दीतून शिक्षण, हिन्दीची ओळख होणे आणि लादणे यात फरक आहे. हल्ली इंग्रजी जशी बालवाडीपासून शिकवली जाते तसं हिन्दी पाचवीपासून शिकवतात. त्याचं कारण इतकच की त्या भाषेची थोडीफार ओळख व्हावी. नंतर तो विषय ऐच्छिक असतो. दूसरा भाग म्हणजे केंद्रीय सरकारी कार्यालयात, बँकांत हिन्दीचा वापर. तेथे स्थानिक भाषेला प्राधान्य असायलाच हवं याच्याशी सहमत. पण त्यानंतर हिन्दी असायला हरकत नाही. म्हणजे प्रामुख्याने मराठी आणि पर्याय म्हणून हिन्दी. त्यानिमित्ताने हिन्दीतील चार शब्द समजून ते उपयोगी पडतील अशी अपेक्षा असते. गेली अनेक दशके ह्या हिन्दी पाट्या बँका व कार्यालयात वगैरे आहेत, पण असा एकही माणूस नसेल की जो ह्या पाट्या वगैरे वाचून हिन्दीकडे आकर्षित होऊन त्याने आपली भाषा सोडून दिली असेल. हे अशक्य आहे. ते ‘हम हिन्दी भाषा उपयोग का स्वागत करते है|’ अशा पाट्या असल्या तरी तेथील कर्मचारीसुद्धा ती भाषा फार वापरत नाही. लाया क्या, भेजा क्या यापुढे त्या भाषेचा उपयोग होत नाही. पण महाराष्ट्राच्या कार्यक्रमात हिन्दीचा वापर हा निव्वळ मूर्खपणा आहे हेही सत्य.

ह्या लेखाचा भाग नसला तरी सांगण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, आज दैनंदिन वापरत असलेले मराठी शब्द विविध भाषेतून आलेले आहेत. अजाणतेपणी आपण ते सर्रास वापरतो. जे सोपे होते ते अंगिकारले. जसे संस्कृतमधील शब्द इंग्रजीने घेतले तसे. ह्या नियमानुसार हिन्दीचे चार शब्द मराठीत आले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, पण हिन्दी भाषेने इतर भाषेवर अतिक्रमण केलं असं त्यामुळे म्हणता येणार नाही. आज वापरत असलेल्या सर्वच भाषेत हे आढळून येईल.

एक साधा विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे ती म्हणजे चित्रपटांची! महाराष्ट्र हे मराठी राज्य असूनही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात पहिल्यापासून हिन्दी चित्रपट बघितले जातात, गाणी ऐकले जातात. पण असं का? कोणी मराठी माणसावर ते बघण्या-ऐकण्यासाठी जबरदस्ती केली होती का? का पैसे देत होते? याला लादणे म्हणतात का? हिन्दी भाषा समजलीच कशी? महाराष्ट्रात उद्या तामिळ, कानडी भाषेतील दर्जेदार चित्रपट आणून लावा, किंवा हिंदीतीलच दर्जेदार चित्रपट कानडी, तेलगू भाषेत लावा.. बघूयात किती लोकं ती बघायला तयार असतात ते… आपण मराठी चित्रपटही आवर्जून बघत नाहीत तो भाग तर वेगळाच अजून!

पण याला काही कारण आहेत. मराठी व हिन्दी भाषेत असे अनेक सारखे शब्द आहेत. मग गुजराती, राजस्थानी, बंगाली वगैरे भाषा अन हिन्दी यात काहीतरी साम्य आहे जेणेकरून हिन्दी ही सर्वांना किमान समजता येईल अशी भाषा बनु शकते असं वाटतं. हिन्दीला राष्ट्रभाषा म्हणणे हे हिन्दी लोकांचं आपल्या भाषेवरील प्रेम असेल अन हिन्दीला राष्ट्रभाषा बनवणे हे हिन्दी नेत्यांचं स्वार्थी राजकारण असेल. उद्या मराठीला राष्ट्रभाषेचा दर्जा जर कोणी देत असेल तर कोण मराठी माणूस त्याला विरोध करेल? आपआपल्या भाषेवर प्रत्येकाचं प्रेम असतं. भाषेच्या आडून राजकारण केलं जात असेल तर त्याला राजकीय प्रत्युत्तर मिळणे साहजिक आहे, पण सामान्य माणसाने एकमेकांच्या भाषेला कमी लेखणे किंवा द्वेष करणे हा अतिरेक आहे.

उद्या जर मराठी, तमिळ, तेलगू किंवा इतर प्रादेशिक भाषा संवाद भाषा म्हणून स्वीकार करून तिचा प्रसार करायचा निर्णय सरकारने घेतला तर आनंदच आहे, पण ती भाषा त्या-त्या राज्याच्या बाहेर किमान समजता येईल का हे बघावं लागेल.

मी मागेही म्हंटलं होतं की, जिथे रोजगार व पोटापाण्याचे मूलभूत प्रश्न बर्‍यापैकी सुटलेले असतात तिथे भाषिक अस्मितेचे मुद्दे प्रामुख्याने उचलले जातात. हे मी आजच्या काळातील बोलत आहे. अर्थात मुंबई-ठाणे पट्टा त्याला अपवाद आहे, कारण मुंबईत मराठी भाषा अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. मराठी संस्कृतीची छाप मुंबईवर असणे यासाठी कट्टर आणि कट्टर मराठीचा मुद्दा रेटून किंवा लादून पुढे न्यायला काहीच हरकत नाही. मुंबईत भाषाप्रेम हे खूप महत्वाचं आहे, नाहीतर मुंबईतून मराठी भाषा व संस्कृती नामशेष होण्याची भीती आहे. पण इतरत्र तसं नाही. सध्या मी फक्त महाराष्ट्राच्या बाबतीत बोलतोय.

उर्वरित महाराष्ट्रात भाषिक अस्मितेचा मुद्दा फोल ठरतो. कारण जिथे रोजगाराचे, शेतीचे, अगदी पाण्याचे प्रश्नही सुटलेले नाहीत तिथे मराठीचा आग्रह आणि मराठी भाषा वाढीसाठी प्रयत्न हे म्हणजे दुष्काळपट्ट्यात LED TV विकण्यासारखी गोष्ट होईल. कारण ह्या माणसाला आपल्या मूलभूत गरजेपुढे ते बाकीचे प्रश्न अक्षरशः गौण वाटतील. मुळात ग्रामीण भागातच मराठी भाषा व संस्कृती अजूनही टिकून आहे हे सांगावं लागेल. शहरीकरण, आधुनिकीकरण किंवा जागतिकीकरण असं काहीही नाव द्या, पण मोठी शहरं आपली संस्कृती व भाषा व पर्यायाने आपली ओळख हरवून बसत आहेत हे सत्य आहे. मग तेथे असलेल्या लोकांना अचानक मराठी भाषा व संस्कृतीचा मुद्दा मोठा वाटू लागतो; परदेशात मराठी भाषा प्रतिष्ठान वगैरे असतात तसे. कारण मराठीचा वापर कमी झालेलं त्यांना आढळून येतं. मराठीवर हिन्दीपेक्षा इंग्रजीचं आक्रमण जास्त झालेलं असतं.

              आपल्याकडील अनेक भाषाप्रेमींना तामिळनाडूचं असलेलं कट्टर भाषाप्रेम वगैरे बद्दल मोठं कौतुक असतं. तामिळनाडूकडे बघून त्यांना मराठी समाजाला अन महाराष्ट्राला भाषेची प्रयोगशाळा करायची तीव्र इच्छा होऊ लागते. जेंव्हा-जेंव्हा ‘भाषा’ यावर चर्चा होते तेंव्हा-तेंव्हा तामिळनाडूचं उदाहरण दिलच जातं. पण तो किती शतकांचा संघर्ष आहे व त्याची पाळेमुळे कुठे आहेत हेही आपल्याला ठाऊक नसतं. अगदी आर्य व द्रविड इथपासूनचा तो संघर्ष आहे. कधी-कधी तो डीएनए वरही जाऊन पोचतो. आधी संस्कृती, आचरण व धर्म येथून सुरू झालेला तो मुद्दा भाषेवर पोचला. भाषावार प्रांतरचना हा अध्यायही तेथेच सुरू होतो. एका गांधीवादी तेलगू नेत्याच्या बलिदानाने (56 दिवस उपोषण) भाषावार प्रांतरचना प्रकर्षाने समोर आल्याचा इतिहास आहे. हा अनेक वर्षांचा कटू संघर्ष आहे जो तामिळनाडूला स्वतःची ओळख देऊन जातो. सारखं तामिळनाडूचं उदाहरण महाराष्ट्रासमोर मांडून काय उपयोग? आपली संस्कृती, आपलं आचरण अन स्वभाव वेगळा आहे हे कधी लक्षात येणार? महाराष्ट्र हा उत्तर भारत व दक्षिण भारताच्या मध्ये असलेला प्रदेश आहे. उलट, ही अनेक वर्षांपासूनची संस्कृती इतक्या संक्रमणानंतरही कशी टिकून आहे याचा खरं अभ्यास केला पाहिजे.

Related image

कुठलही राज्य हिन्दीला आपली राज्यभाषा/राष्ट्रभाषा म्हणून स्वीकारायला तयार नाही (अगदी गुजरातही) आणि त्याची गरजही नाही. प्रत्येक प्रादेशिक भाषा समृद्ध आहे. ते लादणे वगैरे म्हणजे नुसता पोरखेळ आहे. त्याने काहीही हासिल होत नाही.

तसं पाहता मराठी भाषेतही अनेक मराठी भाषा आहेत. पुण्याची मराठी, मुंबईची मराठी, कोकणची मराठी, घाटी मराठी, वर्‍हाडी मराठी, अहिराणी अशा विविध बोली भाषा आहेत. पण आपण एकच मराठी का वापरतो? कागदोपत्री सर्व व्यवहार त्या मान्यताप्राप्त मराठीतच का? कोकणच्या लोकांना त्यांची मराठी नको का? का एकच मराठी सर्वांवर लादायची? हे असे प्रश्न उभे राहू शकतील का…? असो.

आता महत्वाचा मुद्दा. इंग्रजीचा! ज्या भाषेच्या अतिक्रमणामुळे भारतीय भाषा अपंग बनत आहे ती भाषा. ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित व विविध भाषा-संस्कृतीचा गाढा अभ्यास असलेले भालचंद्र नेमाडे म्हणतात, इंग्रजी शाळांच्या जागी मुतार्‍या बांधायला पाहिजेत! ह्या वाक्याकडे कोणताही मराठीप्रेमी, राजकरणी, समाजकारणी गांभीर्याने बघताना दिसत नाही. कारण इंग्रजी ही ज्ञानाची भाषा, प्रगतिची भाषा अशा अंधश्रद्धेत तो वावरत असतो. इंग्रजीला विरोध केला तर आपले तथाकथित आधुनिक विचारांचे मुखवटे गळून पडतील अशी भीती त्यांना वाटते. कारण भारतीय भाषांचा अट्टहास हा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ व काही हिंदुत्ववादी संघटनेंचा मुद्दा असल्याने तो आग्रह तथाकथित आधुनिक विचारांची मंडळी ते करू शकत नाहीत. असो. या सगळ्यामुळेच, इंग्रजीला डोक्यावर चढवून ठेवल्याने मराठीची किती गळचेपी होत आहे याचा विचार कोण करत नाही. ही निव्वळ मानसिक गुलामगिरी आहे.

नवीन पिढी बालपणापासून इंग्रजी शिकत आहे. म्हणजे त्यांना शिकवली जात आहे. हळूहळू इंग्रजी हीच त्यांची संवाद भाषा बनत आहे. एका मराठी वाक्यात इंग्रजी शब्द ही संकल्पना जाऊन पूर्णतः इंग्रजी वाक्यात संवाद ही परिस्थिती समोर आहे. यामुळे ही पिढी मराठी साहित्य व संस्कारापासून तुटत आहे याची जाणीव कोणालाही नाही.

इंग्रजीने मराठीची जागा घेतली तरी कोणालाही फरक पडताना दिसत नाही. इंग्रजी वाचता, लिहिता, बोलता येणे उत्तमच, पण संवाद इंग्रजीतून ?? ही धोक्याची घंटा नाही का? 125 कोटी भारतीयांपैकी असे किती लोक परदेशात जाणार आहे की त्यांनी इंग्रजी भाषा शिकावी? गरजेपुरता, माहिती मिळवण्याकरिता इंग्रजी आली तरी खूप आहे, पण हल्ली असं बिंबवलं जात आहे जणू इंग्रजी येत नाही म्हणजे ज्ञान-माहिती मिळवण्यासाठी तुम्ही अपात्र आहात. हा काय मूर्खपणा आहे. छोट्या शहरात व गावोगावी इंग्रजी शाळा उघडल्या आहेत. पहिलीपासून इंग्रजी शिकवलं जात आहे. यामुळे इंग्रजी ही नवीन पिढीची बोली भाषा व विचार करण्याची भाषा होत आहे. माहिती मिळवण्यासाठी इंग्रजी पुरेशी असताना इंग्रजीचा इतका अट्टहास का? भारतात किंवा महाराष्ट्रात दोन भारतीयांनी इंग्रजीत संवाद का साधावा? भारतीय म्हणून आपली एक संवाद भाषा असू नये का? पूर्वी संस्कृत न येणार्‍याला ज्ञान मिळवता येणार नाही (असं म्हणतात, मला माहीत नाही) तसंच सध्या इंग्रजीच्या बाबतीत होत आहे. कामापुरती इंग्रजी ठीक आहे, पण इंग्रजीतून संवाद हे धोकादायक आहे. कारण भाषेसोबत संस्कृतीही येते; हळूहळू ते चित्र आपल्याला दिसत आहे. इंग्रजी हीच मराठी व इतर भाषांना धोका आहे असं माझं ठाम मत आहे.

इंग्रजी आल्याने कोणीही ज्ञानी किंवा अधिक जाणकार होत नाही हे ठासून सांगितलं पाहिजे. म्हणजे स्वतःला ज्ञानी सिद्ध करण्यासाठी इंग्रजी येणं इतकाच निकष त्यांना पुरेसा वाटतो. पण बुद्धिजीवी लोकांचा एक अहंगड किंवा न्युनगंड असतो; आपण चार पुस्तके वाचली, तीही इंग्रजीतून, आपण माहिती मिळवली याचा अर्थ आपण जास्त जाणते झालो असा त्यांचा समज असतो. मग आपल्यापेक्षा कमी शिकलेला एखादा भाजीवाला, शेतकरी किंवा अगदी पानपट्टिवाला आपल्यापेक्षा चांगला विचार करूच शकत नाही असं त्यांना वाटत असतं. कारण आपले मुद्दे योग्य शब्दांत, इंग्रजीत, उदाहरणसहित मांडल्याने आपण अधिक विचारवंत आहोत अशी त्यांची समजूत असते. असो. तो मुद्दा वेगळा!

मुळात, आपण कसे मराठीचे मोठे सेवेकरी व पुरस्कर्ते हे दाखवून देण्यासाठी हिन्दी व इतर भाषांवर टिप्पणी केली जाते. कारण समोर शत्रू आहे असं दाखवल्याशिवाय इकडच्या फौजेचं नेतृत्व करायची संधी मिळत नसते. त्यासाठी हिन्दीला शत्रू दाखवलं जातं. त्याला राजकीय कारणं असू शकतात. पण इंग्रजीलाही तोच न्याय लावताना कोणी दिसत नाही. कारण आयचा घो पेक्षा what the fuck हे सभ्यतेच्या चौकटीत बसवून घेतलं असल्याने आपल्याला इंग्रजी ही खूपच अत्याधुनिक व नम्र वाटते. काही शब्द व वाक्य मराठीऐवेजी इंग्रजीत बोलल्याने तुमची वेगळी प्रतिमा तयार होत असेल तर अशा भाषेच्या चौकटी निरर्थक आहेत.

हे सगळं सांगायचं कारण म्हणजे भाषिक अस्मितांचा सुळसुळाट. भाषेचा मुद्दा कितपत कट्टरपणे आणि केंव्हा लवचिकपणे हाताळला पाहिजे हे समजलं पाहिजे. त्यासाठी तितका अनुभव असायला हवा आणि समाजातील प्रतिक्रियांचा, परिणामांचा विचार करता येण्याइतपत प्रगल्भता असावी लागते. निव्वळ पुस्तकातील माहिती उथळपणे मांडत राहणे काही कामाचं नाही. त्याने गर्दी जमा होईल पण एका पातळीनंतर ते सगळं निरर्थक ठरेल.

टीप:- कसलाही खुलासा नाही…. आपआपल्या बौद्धिक कुवतीनुसार अर्थ काढण्यास आपण मोकळे आहात…  

अभिषेक बुचके  ||  @Late_Night1991

मराठी कथा – अभिषेक बुचके

 

आधुनिक अस्पृश्यता

आधुनिक अस्पृश्यता

आधुनिक अस्पृश्यता   ||  Un-touchability  ||   सामाजिक  ||  जातीव्यवस्था  ||  Something सामाजिक 

आपला समाज जरा वेगळ्या दृष्टीकोणातून…

दुपारचा एक वगैरे वाजला होता. माझी जेवणाची वेळ झाली होती. पायात चपला सरकावुन मी मेसच्या दिशेने निघालो.रूमच्या जवळच असलेल्या मेसमध्ये पोचलो. मेस तशी लहान जागेतच, घरगुती वगैरे. आमच्या मेसमध्ये बसण्यासाठी मुख्य दोन टेबल आहेत, तिसरा टेबल गर्दी असेल तरच ‘अरेंज’ केला जातो.

मी मेसवर पोचलो तेंव्हा दोन तरुण (कदाचित मित्र, कलीग वगैरे असावेत) एका टेबलवर जेवत बसले होते. दोघेही अगदी भारी कपडे इन करून वगैरे होते; कुठेतरी चांगल्या कंपनीत काम करत असणार… त्या दोघांना कशाला अडचण म्हणून मी दुसर्‍या, रिकाम्या असलेल्या टेबलवर जाऊन बसलो.

मेसवाल्या काकांनी मी काहीही न सांगता रोजप्रमाणे माझ्यासाठी थाळी लावायला सुरुवात केली होती. त्या मेसच्या खोलीत मस्त सुवास पसरला होता. त्या दोन तरुणांपैकी कोणीतरी किंवा कदाचित दोघांनीही (मी विचारलो नाही आणि जवळ जाऊन वासही घेऊन बघितला नाही!) भारीचा डेओड्रन्ट वगैरे मारला असावा. त्या दोघांना मी मेसवर प्रथमच पाहत होतो.

दोघांचं जेवण करत करत गप्पा मारणं चालू होतं. मला काही देणं-घेणं नव्हतं. काकांनी माझी थाळी आणली आणि समोर चालू असलेल्या टीव्हीत बघत-बघत माझं निवांतपणे जेवण सुरू झालं.

पाच मिनिटे झाली नसतील तोच एक तरुण मुलगी मेसवर आली. ही पुण्यातील घटना आहे. पलीकडच्या टेबलवर दोघे तरुण होते आणि इकडे मी… ती मुलगी काहीतरी विचार करून माझ्या टेबलवर, माझ्या विरुद्ध दिशेला येऊन बसली आणि तिनेही थाळी वगैरे मागवली. तिलाही त्या दोन तरुणांना ‘डिस्टर्ब’ करावं वाटलं नसावं. कारण माझ्यासमोर येऊन बसायला मी खूप देखणा-रुबाबदार वगैरे नव्हतो. समोरची खुर्ची रिकामी होती एवढाच काय तो योगायोग. आणखी एक सांगायचं म्हणजे, मी काही डेओड्रन्ट मारला नव्हता, उलट तो वास तिकडून, त्या दोन स्मार्ट तरूणांकडून येत होता. यावरून एक गोष्ट पक्की की, टीव्हीवर डेओड्रन्टच्या ज्या जाहिराती दाखवतात त्यात अजिबात तथ्य नाही, की असा वास मारल्यावर मुली तुमच्याकडे खेचल्या जातात. त्या निव्वळ मादकपणा निर्माण करतात. ह्या जाहिराती आधुनिक काळातील अंधश्रद्धा आहेत… अंनिस ने याची दखल घ्यावी. केवळ धर्मातील सुधारणा करण्यानेच समाज सुधारतो असं नाही. असो…

सगळं व्यवस्थित चालू होतं. आता मेसवर एक तरुण आला. त्याने एक क्षण विचार केला आणि तो त्या दोन तरुणांच्या टेबलवर रिकाम्या असलेल्या खुर्चीवर जाऊन बसला. त्याचा निर्णय साहजिक होता. इकडच्या टेबलवर ती मुलगी होती. तिच्या बाजूला किंवा एकदम समोर येऊन बसणं बरोबर वाटलं नसेल म्हणून तो तिकडच्या रिकाम्या खुर्चीवर जाऊन बसला. त्यानेही थाळी वगैरे मागवली.

दोन मिनिट जातात तोच मेसमध्ये एकच आवाज घुमला!! महाराष्ट्राच्या पुरोगामित्व का काय म्हणतात त्याला, आधुनिक समाजाच्या विचारधारेला, शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्या तत्वांना तडा घालू पाहणारा तो आवाज होता,

“अये, उठ… केसं पडायलेत सगळे… दुसरीकडे जाऊन बस… चल…”

तिथे बसलेल्या त्या दोनपैकी एका तरुणाने त्या नुकत्याच आलेल्या तरुणाला हे बोल सुनावले होते…

गोष्ट अशी होती की, तो जो नुकताच आलेला तरुण होता, तो होता न्हावी, अर्थात कटिंग करणारा! मी रूमवरुण इकडे-तिकडे जाताना त्याला त्याच्या कटिंगच्या दुकानात पाहिलेलं होतं. त्या अपमानास्पद गर्जनेसह तो जागेवरून उठला होता. झालं असं होतं की त्याच्या शर्टवरचे वगैरे कटिंगचे केस (इतरांचे) तिथे टेबलवर पडले आहेत असं त्या ओरडणार्‍या तरुणाचं म्हणणं होतं. तो न्हावी तरुण बिचारा लागलीच टेबलजवळून लांब सरकला होता. आपल्या गलिच्छपणाचा लोकांना, त्यातल्या त्यात अशा सुशिक्षित, स्मार्ट लोकांना त्रास होत आहे हे जाणून तोच लांब सरकला होता. त्याचे डोळे लाल झाले होते, चेहरा एकदम पडला होता. तो तसाच उभा होता, मेसवाल्या काकांकडे बघत… त्या गर्जनेसह काकाही तो सगळा प्रकार पाहतच होते म्हणा… काका कोणालाच काही बोलू शकत नव्हते… दोघेही त्यांचे गिराईक अन त्यातल्या त्यात परमब्रम्ह अन्न ग्रहण करण्यासाठी आले होते…

आज नेमक्या तिसर्‍या टेबलवर त्यांचं काहीतरी सामान ठेवलं होतं… काका माझ्या जवळ आले अन हळूच म्हणाले, “हा बसला तर चालेल न?” एकदा नजर माझ्याकडे अन दुसर्‍यांदा समोरील मुलीकडे… दोघांनीही काही हरकत नसल्याचं सांगितलं… मीही आंघोळ न करताच आलो आहे हे काही मी त्यांना सांगितलं नाही… काकांनी त्या तरुणाला बोलावलं, माझ्याजवळची खुर्ची माझ्यापासून थोडी लांब नेऊन टेबलच्या दुसर्‍या टोकाला ठेवली अन तेथे त्याला बसायला सांगितलं… तो तरुण तसेच लालबुंद डोळे अन थरथरणारं शरीर घेऊन तेथे येऊन बसला…

त्याचवेळी टीव्हीवर बातमी चालू होती, तीही पुण्यातीलचं… मॅकडॉनल्ड का डोमिनोज मध्ये एका लहान, गरीब मुलाला येऊ दिलं नाही आणि त्या हाय-फाय शॉपमधून बाहेर हाकललं…

दोन्हीही घटनांत साम्य होतं…

Image result for प्रश्न

त्या न्हावी तरुणाच्या मनात काय वादळ निर्माण झालं असेल? स्वतःच्या गलिच्छपणावर त्याला राग येत असेल की स्वतःच्या व्यवसायाची, स्टेटस ची लाज वाटत असेल ? पण त्याने त्या दोन तरूणांकडून ते ऐकून का घेतलं असावं असा प्रश्न मला पडला. का त्यानेच मनाशी ठरवलं होतं की मी त्या दोन तरुणांपेक्षा कुठेतरी कमी, अस्वच्छ अन लो स्टेटस चा आहे ?त्याने हे सगळं सहन करण्याची गरजच नव्हती. अर्थात, प्रतिक्रिया द्यावी की देऊ नये तो स्वभावाचा गुणधर्म झाला म्हणा. पण मी जेवत असताना त्याच्या कपडे-शरीरावरील केस किंवा घाण माझ्या ताटासमोर पडत असेल तर मलाही ते किळसवाणा प्रकार अप्रियच वाटेल. कारण आरोग्य अन स्वच्छतेच्या निकषावर तो चुकीचाच असणार आहे. फक्त मी तशी अपमानास्पद प्रतिक्रिया दिली नसती. किंबहुना, माझ्याकडे असलेला पैसा, पद, प्रतिष्ठा इत्यादिमुळे मला माज असता तर मी तसं केलं नसतं तरच मी माणूस असं म्हणता येईल…

जेवता जेवता विचारचक्र सुरू झालं… अगदी कुठलेही संदर्भ आठवू लागले…

पूर्वीच्या काळी अशा घटनांना जातीयतेचे संदर्भ होते… आता ते वर्गाचे, अर्थात गरीब-श्रीमंत, शहरी-ग्रामीण, स्वच्छ-अस्वच्छ वगैरे वगैरे असे झाले आहेत… मेसमध्ये घडलेल्या प्रकारात कोणाचीच जात कोणाला माहीत नव्हती… मग्रुरीने बोलणार्‍या त्या तरुणाची जात माहिती नव्हती, न्हावी तरुण कोणत्या जातीचा आहे हेही माहीत नव्हतं आणि त्याने काही फरकही पडत नव्हता. ते दोघे एकाच जातीचे असते तरी हा प्रकार घडलाच असता… ही अस्पृश्यता जातीतून नव्हे तर पद-पैसा-प्रतिष्ठा-वर्ग अन राहणीमानातील भिन्नता यातून जन्मली असावी. इथे अस्पृश्यता पाळणारा ब्राम्हण आणि अस्पृश्य हा दलित वगैरे होता असं समजण्याचं कारण नाही…

विचार करायचं म्हंटलं तर मीही स्वतःहून कधी अशा अस्वच्छ व्यक्तीच्या बाजूला बसेन अशी शक्यताच नव्हती. टपरीवर चहा पिताना बाजूला कुठला सफाई कामगार, मजूर येऊन बसला तरी आपल्याला कसतरी होतं. आपण त्याला उठायला लावत नाही हा संस्कृती, सभ्यता म्हंटली पाहिजे. आणि तीच महत्वाची.

हे तर केवळ एक उदाहरण आहे… आपण किती स्वच्छ आहोत, किती सुवासित आहोत, किती सुंदर वगैरे-वगैरे आहोत आणि आपल्यासमोर हा शरीराने गलिच्छ, अस्वच्छ, दुर्गंधीत येऊन बसतो… याने आपल्याला किळस येत आहे, त्यात मी वर्चस्ववादी असल्याने त्याला येथून हाकलणे हा आपला अधिकार आहे असं त्या तरुणाला वाटत असावं… तो स्वतः असं कोणाच्या जवळ जाऊन, त्याला तेथून उठवून स्वतः तेथे बसेल असंही घडलं नसतं….

पूर्वीच्या काळीही कदाचित असच घडत असावं का? एक वर्ग सकाळी-सकाळी लवकर उठून मस्त आंघोळ करून, देवाची-ज्ञानाची उपासना करत असेल,त्यातल्या त्यात त्याला समाजात किम्मत असेल, आर्थिकदृष्ट्या तो मजबूत असेल आणि त्याच्यासमोर जर कोण शारीरिक कष्ट करणारा, ज्याच्या अंगाला शारीरिक कष्टाने उगम पावलेला घाम, त्याचा येणारा दुर्गंध जर कोणी आला तर पहिला वर्ग दुसर्‍या वर्गाशी असाच वागत असेल… त्या दोन भिन्न राहणी, दिनचर्या आणि संस्कार असलेल्या वर्गात भेद निर्माण झाले असावेत आणि नंतर मग त्याला जातीचे पदर असतील…?जातीय परंपरा अन मग अनुचित रूढी येथूनच उगम पावल्या असाव्यात का?

असो!! पूर्वीच्या काळी मी नव्हतो.

माझ्या डोळ्यासमोर घडलेली घटना फारच वाईट होती. त्या तरुणाच्या मनाला खोलवर घाव देणारी घटना होती. त्याच्या मनात काय वादळ उठलं असेल हे त्यालाच माहीत. कदाचित त्याने स्वतःला अपराधीही ठरवलं असेल. ते दोन तरुण जे सुशिक्षित, स्मार्ट वगैरे होते ते त्यांच्या जागेवर ठीक अशासाठी होते की, अशी अस्वच्छता (limit of hygienicness) समाजातील उच्चाभ्रू लोकांना आवडत नाही. ते कुठल्याही जातीचे असोत, ते स्वतःला इतर सर्वांपेक्षा भारी समजतात. पंचतारांकित हॉटेलमध्ये जेवणारे,AC ऑफिसमध्ये बसणारे, भारी गाड्यांत फिरणारे, महागडे सूट-बूट घालणारे स्वतःला फुटपाथवर चालणार्‍या-राहणार्‍या लोकांच्या बरोबरीने राहू शकतील का किंवा त्यांच्या गळ्यात गळे घालून वावरू शकतील का ? हा मोठा प्रश्न आहे.

हे सगळं बरोबर का चूक हे मी सांगत नाही, ती माझी पात्रताही नाही. प्रश्न असा आहे की शाहू-फुले-आंबेडकर होऊन गेले, त्यांनी समाजाला योग्य दिशा दिली तरी ही साली अस्पृश्यता तशीच का? ती आजही तशीच आहे, फक्त वेगळ्या स्वरुपात आहे. जाती मागे पडल्या असून ‘वर्ग’ झाले आहेत.

खेड्यातुन येणार्‍या आपल्या साध्या, ग्रामीण भागातील लोकांना पुण्या-मुंबईसारख्या शहरात आल्यावर तेथील लोक कोणत्या नजरेने बघतात???गावाकडचे लोकं ग्रामीण पेहराव करून शहरात आली तर त्यांच्या राहणीकडे बघून कमीपणाची वागणूक दिली जाते. कुठल्या मोठ्या हॉटेलमध्ये लुगडं घातलेली आजी अन धोतर घातलेले आजोबा गेले तर आधी पैशाचा फलक दाखवला जातो. असो, भयंकर आहे हे सगळं…

माझं मेसवर जाणं चालूच आहे. कधी आंघोळ करून तर कधी आंघोळ न करता (फक्त इतरांना काही सांगत नाही मी). ती दोन तरुण मुले मेसवर परत कधी दिसली नाहीत. तो तरुण न्हावी येतो, पण थाळी पार्सल बांधून नेतो…!

===समाप्त???

          सर्व हक्क सुरक्षित @ latenightedition.in  || लेखन – अभिषेक बुचके

Something सामाजिक या e-book मधून…

मजूर

लग्नं, हुंडा आणि गोंधळ

लग्नं, हुंडा आणि गोंधळ

हुंडा || हुंडाबंदी  ||  माझंमत  ||

लातूरमध्ये एका निष्पाप तरुणीने हुंड्यापाई विहिरीत उडी मारून आत्महत्या केली अन सगळा समाज हळहळला. ज्या जीवाने अजून जीवनाचे सर्व रंगही पाहिलेले नव्हते त्या जीवाने आपली जीवनयात्रा संपवली होती. कुठल्याही संवेदनशील मनाला बोचणारी ही घटना होती. आपण अजूनही कुठल्या समाजात राहतो याचं ते दाहक वास्तव होतं. अशा गोष्टी काही क्षण खूप वेदना देऊन जातात पण नंतर हेच वास्तव म्हणून आपण आपलं जीवन नित्याने जगू लागतो. दुर्दैवाने त्या घटनेच्या काहीच दिवसांच्या नंतर एका लग्नाला जाण्याचा योग आला होता. लातूरपासून फार लांब नाही; नांदेडमध्ये! तिथे लग्नाला गेलो अन एका जोरदार लग्नाचा भाग बनून गेलो. त्यावेळेस काही वाटलं नाही. त्या लातूरच्या मुलीचा वगैरे विचार काही आला नाही. त्यात अगदी गुलाबजामून किंवा मठ्ठा मिळाला नाही म्हणून नाराज झालेली काही गावाकडची मंडळीही बघितली. ती मंडळीही साधारण घरचीच, शेतकरी वगैरेच दिसत होती. पण नंतर घरी आल्यावर ती लातूरची बातमी पुन्हा टीव्हीवर पाहिली अन मनात विचारचक्र सुरू झालं. ज्या लग्नाला गेलो होतो ते आणि ज्या मुलीने आत्महत्या केली होती ते एकाच जातीचे होते. खरं तर जात काढायची गरज नाही पण अलीकडेच समाजात संक्रमण घडवणार्‍या घटना त्याच्याशी संबंध वाटला म्हणून हा विषय.

काहीच दिवसांपूर्वी जगाने भव्यदिव्य मोर्चे बघितले होते ज्यात आमच्या एकीचे दर्शन घडले होते. त्या मोर्च्याच्या प्रेरणास्थानीही आमचीच एक निष्पाप बहीण होती. मोर्चात दिसणारी ती एकी अशा सामाजिक कार्यात कधी फारशी दिसत नाही हीच तर मोठी खंत आहे. एका बाजूला असे कुटुंब आहेत जिथे बापाला हुंडा द्यायला पैसा नाही त्यामुळे लग्न होत नाही ह्या विवंचंनेतून त्या ताईने आत्महत्या केली अन दुसरीकडे त्याच समाजाच्या लग्नात हजारोंच्या पंगती उठत होत्या. हा सामाजिक असमतोल अतिशय भीषण आहे. याला कुठल्याही जातीचं रूप द्या संदर्भ सारखेच लागतील. कारण सर्वच जातीत असे वर्ग निर्माण झाले आहेत हे सत्य आहे. आम्ही स्वतःच्या हक्कासाठी मोर्चे काढतो पण कर्तव्य असताना मागे पडतो. एकत्र आलेल्या समाजाने हुंडा घेणार नाही देणार नाही अशी प्रतिज्ञा केली असती तर आमच्यातील अनेक कुटुंब देशोधडीला लागल्यापासून वंचित राहिली असती.

          एखादा विचार दुसर्‍यावर थोपवणे अतिशय सोप्पी गोष्ट आहे पण तोच स्वतः अवलंबायची वेळ आली की मेंदू लख्ख विचार करू लागतो. ह्या एका प्रश्नाने मेंदू अक्षरशः गुंगावून गेला अन ह्या विषयाच्या कितीतरी बाजू डोळ्यासमोर येऊ लागल्या. साधा विचार केला की आपण स्वतःचं लग्न कसं करावे? म्हणजे ‘साध्या पद्धतीने’ की नेहमीच्या पद्धतीने? म्हणजे, लग्नात संपत्तीचं प्रदर्शन करावं की उगाच चोरी केल्याप्रमाणे गपचूप लग्न करावं हा जटिल प्रश्न उभा होता. टीव्ही वर जे थोर लोक, त्यात पत्रकारतर पहिले, साधेपणाने लग्न करा वगैरे ओरडत असतात त्यांची खरंतर कीव येते. कारण कोणीतरी साधेपणाने लग्न केलं तर कुठेतरी हुंड्याची समस्या कमी होईल, आर्थिक असमतोल कमी होईल असे निर्बुद्ध विचार मांडणारी मंडळी आहेत तोपर्यंत काही खरं नाही.

माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात काय करावे ही माझी स्वतःची इच्छा आहे. म्हणजे मुलींनी कपडे कसे घालावेत, कधी यावे-जावे किंवा अजून काय ह्या बाबी इतरांनी ठरवणे मागासलेपणा आहे तसाच मी (मुलगा/मुलगी) लग्न कसं करावं हाही तितकाच मूर्खपणा आहे. जे लोक आपल्या मुला/मुलींच्या वाढदिवसाच्या पार्टीवर हजारो-लाखो खर्च करतात ते इतरांना लग्न कसं साधेपणाने करावं याचं बौद्धिक देत असतात. स्वतः मस्त हजारांचे कपडे घालणार, हजारांचा मेकअप करणार, गाड्या घेऊन फिरणार, उठ-सूट निमित्य शोधून पार्टी करणार, मनाला वाट्टेल तसा पैसा खर्च करणार आणि शेवटी इतरांना सांगणार की नाही बाबा लग्न अतिशय साधेपणाने कर आणि सामाजिक भान राख. कारण लग्नावर खर्च म्हणजे अपव्यय आहे असं बर्‍याच जणांना वाटत असतं. वाटल्यास साधेपणाने लग्न झाल्यानंतर बॅचलर पार्टी देता येईल, मित्रांना मरेपर्यंत दारू पाजून पार्टी देता येईल, नातेवाईकांसाठी वेगळं रीसेप्शन ठेवता येईल पण लग्न मात्र साधेपणाने कर म्हणजे सामाजिक भान राखले जाईल! साधेपणाने म्हणजे काय? तर मंडप नको, भटजी नको, उगाच कपडे नको, पत्रिका नको, पाहुणे नको, मित्र नको, त्या निरर्थक प्रथा नको, मुख्य म्हणजे जेवण नको. सहज फिरत-फिरत गेल्यासारख चार-पाच लोक जाऊन मयताला करतात तसा शांतपणे लग्नाचा विधी करून ये अन मिरवत बस जगभर स्वतःच्या सामाजिक भानाचे किस्से!!!

मी महिन्याला चाळीस हजार कमावत असेन तर ते कुठे अन कसे खर्च करायचे हे मीच ठरवायला हवं. ते मी ठरवतोही. मी मस्त गाडी घेतो, भारी मोबाइल घेतो, चारशे रुपये घालून बाहुबली पिक्चर बघतो, रात्री बाहेर जेवणावर, दारूवर पैसे उडवतो, मित्रांचे वाढदिवस, सेंड ऑफ वगैरे सगळं कसं मनासारखं एंजॉय करतो… पण लग्न आलं की मला साधेपणा अन काटकसर आठवते???

हे सगळं असं असतं. म्हणजे तुमचा पैसा तुम्ही कसाही वापरू शकता, Bday, mother’s day, father’s day, friendship day, valentines day वगैरे सगळे उत्साहात साजरे करायचे. वाट्टेल तसा पैसा उडवून एंजॉय करायचं आणि लग्न वगैरे आलं की साधेपणा!!! ज्यांना इतकीच चळ होती न साधेपणा, हुंडाबंदी वगैरेची आणि इतरांना अक्कल पाजत होते त्यांनी ठरवायला पाहिजे होतं, बाहुबली न बघता त्याच्या महाग तिकिटाचे पैसे मी समाजात देईन!!! पण तिथे आम्ही चिकार पैसे घालतो (माझ्या कमाईचे आहेत, माझ्या बापाचे आहेत तुम्ही कोण सांगणारे) अन…???

म्हणजे ह्या सर्व गोष्टीचं कसं काहीच देणं-घेणं नाही. पण थाटामाटात लग्न आणि ह्या साधेपणाचं थेट दुष्काळ, आत्महत्या अन हुंड्याशी संदर्भ जोडणे हा तर महाबिनडोकपणाचा कळस म्हणावा लागेल. शहरतल्या लोकांना मुळात समस्याच माहीत नसते काय आहे ते; पण त्यावर स्वतःचं बुद्धिजीवी डोकं वापरुन मत देऊन सल्ला देण्याची घाई झालेली असते. आपलं वाचन किती आहे अन आपण जग किती बघितलं आहे यातून त्यांच्यात हा निष्ठुरपणा आलेला असतो हे विशेष करून सांगावं लागेल. हे तर असं म्हणतात जसं हुंडा ही पद्धती आम्ही जाणीवपूर्वकच पाळत आहोत. हे #हुंडादेणारनाहीघेणारनाही अशा शपथा घेतात ते चांगलं आहे पण हुंडा म्हणजे काय ते तरी समजून घ्या. तो केवळ सोनं आणि पैशांच्या स्वरुपात असतो असं ज्यांना वाटतं ते चुकीचे आहेत हे मी ठामपणे सांगू शकतो. हुंडा मेंदूच्या पातळीवर सुरू झालेली गोष्ट असते जी दोन्हीही बाजूने तितक्याच मोठयाने बडवलेला ढोल असतो.

जे आई-बाप आपल्या मुलीला वाढदिवसाला मोबाइल, गाडी किंवा महागडी वस्तु घेऊन देतात त्यांची हुंडा ही संकल्पना खूप वेगळी आहे. जे आपल्या मुलीला नेहमी काहीतरी भौतिक सुख देत असतात त्यांना त्याची किम्मत नसते. पण खेड्यात राहणारा गरीब बाप आपल्या मुलीला ओवाळणी म्हणून साडीही देऊ शकत नाही त्याला हुंडा काय असेल ते माहीत असेल. जिला आपण आयुष्यभर काही देऊ शकलो नाही तिला सासरी जाताना एक कर्तव्य म्हणून आपल्या परीने सर्वस्व देता यावं एवढीच त्याची इच्छा असते. तिला संस्मरणीय राहील अशी आठवण देण्याचा तो प्रयत्न असतो. जे आपण मुलाला देऊ शकलो अन मुलीला देऊ शकलो नाही ते सुख देण्याचा प्रयत्न तो मुलीचा बाप करत असतो. आता सर्वच आई-बाप हे इच्छेने देतात असं मी म्हणत नाही. गावी जाणार्‍या मुलीच्या हातातही आपण पैसे ठेवतो, काही खायला देतो तोही हुंडाच का मग? शिवाय बापाच्या संपत्तीत हिस्सा मागणे हाही मुलीने हक्काने घेतलेला हुंडाच का मग? पोरला जमीन-घर पैसा दिलात अन मुलीला काय? असा प्रश्न नंतर कोण विचारणार तर नाही न मग? मग हुंडा म्हणजे असतो तरी काय मग???

माझा मुलगा इतके-इतके कमावतो, दिसायला उत्तम आहे वगैरे वगैरे असं स्थळ तुमच्या मुलीच्या पदरी पडायचं असेल, तर द्या मग इतके पैसे अन आम्ही घेऊ मग तिला आमची सून करून! ती आयुष्यभर इथे सुखात नांदू शकते हे बघा, आत्ता जातील पैसे लग्नात, पण पोरगी आयुष्यभर सुखी राहील बघा!!! असं जेंव्हा मुलाचे आई-बाप म्हणतात तेंव्हा ते मुलाचा दर ठरवत असतात. आमच्या मुलाला आम्ही वाढवलो, शिकवलो अन वळणावर लावलं त्याचं व्याज तर मिळालं पाहिजे न???? हा हुंडा असतो.

आपण कुठल्या समाजात राहतो अन त्यातील प्रथांचे अर्थ काय हे समजून घेऊन त्यावर प्रतिक्रिया दिली पाहिजे. उगाच अमेरिकेत राहिल्याप्रमाणे शहरात राहून आम्ही किती शहाणे हे दाखवून देण्यात काय अर्थ आहे. याचा अर्थ असा होत नाही की मी #हुंडा ह्या प्रथेचा पाठीराखा आहे…! बिलकुल नाही… अजिबात नाही… त्रिवार नाही…

लग्नाची ‘बोलणी’ करताना निर्लज्जपणे इतके पैसे द्या, तितकं सोनं द्या, लग्न तुम्ही करून द्या, हे करा, ते करा असं अधिकारवाणीने नव्हे तर मग्रुरीने सांगणारे मुलाकडचे मंडळी हे नालायकच म्हंटले पाहिजेत. मुलगी दिसायला-वागायला-शिक्षणात जितकी वाईट तितका हुंडा जास्त असा व्यवहार करताना माणुसकी केंव्हाच मेलेली असते. तिथे फक्त जनावरांचा व्यवहार चालू असतो. शुद्ध व्यवहारच. मुलीला तो मुलगा पसंत आहे का नाही हा प्रश्नच नसतो कारण तिच्यासारख्या मुलीसमोर काही पर्यायच नसतो. तिला नशिबी आलेलं आयुष्य कसतरी पूर्ण करायचं असतं ज्यासाठी बापाकडे पैसा असावा लागतो. हा आहे आपला समाज. सुंदर, नोकरी असलेली, हुशार मुलगी असेल अन ती मुलापेक्षा सर्वच बाजूने चांगली असेल तर हुंडा घेण्याचा अधिकार मुलाकडचे विसरून जातात हेही व्यावहारिक सत्य आहे.

पण दुसर्‍या बाजूला मुलाला पुण्यातच नोकरी हवी, हक्काचं घर हवं, मुलाला लग्नाची बहीण आहे का? आणि भाऊ किती? त्यात नोकरी permanent आहे का? पगार कसा आहे? जमीन किती आहे? ह्या सगळ्या बाबींवर मुलगी देणारे अन मुलगा करून घेणारे तरी हुंडा घेणार्‍यांपेक्षा वेगळे कसे म्हणायचे. तेही शुद्ध व्यवहारच बघत असतात की. कोणी असं बघितलं आहे का, की मुलगी जास्त शिकलेली, जास्त कमावणारी अन मुलगा एकदम टाकाऊ अन बेरोजगार? असं लग्न तरी झालं असतं का? पण जर त्या मुलाचा बाप जर आधीच करोडपती असेल तर हे लग्न सहज होईल कारण मुलीकडच्याना समोर पैसा दिसत असतो, मुलगा नाही. तोही हुंडाच की मग??? इथे लग्न हा फक्त व्यवहार मानायचा… बाकी सगळं गौन… आवड-निवड वगैरे तर दोन्ही बाजूने दुय्यम क्रमांकावर असते…

आता अजून एक मुद्दा. इथे हुंडा ह्या पद्धतीत ‘महिला’ असा प्रकार पाडून नको तसला महिलावाद काही उपयोगाचा नाही. हुंडा हा केवळ महिलेवरील अन्याय किंवा महिलेचा कमी समजण्याचा प्रकार मानण्याची चूक करू नका. म्हणजे माझा मुलगा राजबिंडा त्याला मिळेल लाखांचा हुंडा असं म्हणणारी वरमाय ही स्त्रीच असते अन लेक माझी लाडकी, सोन्याने सजवीन तिला अन धाडेन तिच्या सासरला! असं म्हणणारी मुलीची आई हीसुद्धा स्त्रीच असते. स्त्री असलेल्या सुनेचा छळ करणारी सासूही स्त्रीच असते की… इथे कसला स्त्रीवाद येतो… त्यामुळे उगाच ह्याला स्त्री विरुद्ध पुरुष असा प्रकार बंद केला पाहिजे. उलट हुंडा ह्या पद्धतीत मुलीचा बापच सर्वाधिक खंगला जातो अन नवरा मुलगाही! पण स्त्रीला कमी समजून जे हुंडा घेतात त्यांना तुरुंगवास हीच एक जागा योग्य आहे.

आज कुठल्याही मुलीचा बाप आपल्या मुलीला शेतकरी मुलाला द्यायला तयार नाही. हुंडा मागायची त्या शेतकर्‍याची परिस्थिती तरी आहे का? मध्यमवर्गात हुंडा हा आता खूप वेगळं रूप धारण करतो आहे. शिकलेल्या, नोकरी करणार्‍या किंवा माध्यम कुटुंबातील मुली मुलाकडे पैसा-घर-जमीन असल्याशिवाय लग्नच करत नाहीत. तिथे हुंड्याचा प्रकार खूप वेगळा आहे. ऑलरेडी श्रीमंत असलेला मुलगा स्वतःच्या कमाईप्रमाणे मोठा हुंडा अपेक्षित धरतो. पण तिथे मुलीकडची पार्टी श्रीमंत असायला हवी. आणि श्रीमंत असून जर मुलगा दिसायला भंगार असेल तर तो एखादी सुंदर मुलगी बिनहुंड्याचंही करून घेईल. सुशिक्षित मुली असल्या मागण्या धुडकावून लावतात हे उत्तम आहे. हा स्वतःचा सन्मान त्यांनी राखला पाहिजेच. शिवाय, जा माहेरून पैसे घेऊन ये, तुझ्या माहेरी आह की इतकी इस्टेट असं म्हणणारे (खासकरून सासू) हीन बुद्धीचेच असतात.

आता मूळ मुद्दयाची बात आहे. खेड्यात हुंडा अजूनही चालू आहे हे खूप वाईट आहे. जात-वर्ग-वय-रूप ह्या सगळ्याच्या पलीकडे जाऊन कुठे-कुठे हुंडा ही रूढी अतिशय क्रूरपणे चालू आहे. अतिशय गोड अन हुशार मुलींनाही केवळ हुंड्याला पैसा नाही म्हणून घरीच बसून राहावं लागत आहे. एका बाजूला मुलांना लग्नासाठी मुली मिळत नाहीत अन लग्न करायचं आहे मात्र हुंड्यासाठी पैसा नाही म्हणून अनेक मुली घरी बसून आहेत असा विरोधाभास आपल्या समाजात आहे. ही साखळी तुटली पाहिजे. अनेक तरुण हुंडा घेणार नाही असं ठरवतातही पण काहीतरी गडबड होतेच. माझ्या बहिणींना हुंडा देऊन घरची आर्थिक स्थिती बिघडली, त्यांनी ओरबाडून घेतलं मलाही तेच करावं लागणार ही अडचण येतेच. हुंडा मागत नाहीत? मुलातच काही गडबड असणार. घरी काही अडचण असेल म्हणून मुलीकडचेच माघार घेतात. लग्नाचा व्यवहार आई-बाप बघतात तिथे मुलांचं (वधू-वर) काहीच चालत नाही हेही सत्य आहे. असे एक न अनेक लटांबर आहेत जे ‘हुंडा’ ह्या शब्दाला तिलांजली देऊ देत नाहीत.

Image result for हुंडाबंदी

दिवसेंदिवस हुंडा, लग्न अन संसार किंवा नाती ही आर्थिक वर्ग याप्रमाणे खूप किचकट होत आहे अन बदलही घडवत आहे. इथे जातीत विभागणी होत नाही; पैसे यानुसार वर्ग पडतात. बदललेली सामाजिक समीकरणे, आर्थिक असमतोल, जागतिकीकरण अन जेनेरेशन गॅप हे लग्न, हुंडा व संसार याची समीकरणे बदलत आहेत. कुठलीही एक बाजू दाखवताना जरा काळजी घेणं अत्यंत गरजेचं आहे अन्यथा चुकीचं विश्लेषण समाजाला वेगळ्या वाटेवर नेतील. लग्न हा नात्यापेक्षा एक परिपूर्ण अन चोकस व्यवहार होत आहे. बदललेलं जग अन जीवनशैली यात माणूस मजबूर होत आहे हे नक्की! हुंडा हा फक्त आर्थिक असमतोल अन अराजकला मिळालेलं सामाजिक नाव आहे.


वाचा -> दवाखाना: एक वेदनाघर

error: Content is protected !!